C. PLĪNIUS TACITŌ SUŌ S.

Tacite, tū scīre cupis quid ego Mīsēnī passus sim dum avunculus meus periit. difficile est hoc nārrāre, sed incipiam.

I. Ante Ēruptiōnem

postquam avunculus profectus est, ego studēbam. ideō enim remānseram. mox in balneum īvī. cēnāvī. dormīvī, sed male et parum.

per multōs diēs ante terra tremēbat. hoc in Campāniā commūne erat, et nōn multum timēbāmus. sed illā nocte tremor tam gravis fuit ut omnia vertī vidērentur.

māter in cubiculum meum vēnit. ego quoque surgēbam. resēdimus in āreā domūs. locus apertus inter domum et mare erat.

quid tum fēcī? librum Titī Līvī poposcī et lēgī. nihil malī mihi accidēbat — sīc legēbam. cōnstantia-ne hoc fuit, an imprūdentia? nesciō. septimum decimum enim annum agēbam.

amīcus avunculī ex Hispāniā nūper advēnerat. nōs vīdit et īrātus est. "vōs sedētis! et tū etiam legis! cūr nōn fugitis?" ego tamen librum nōn posuī.

II. Fuga ex Mīsēnō

māne lūx obscūra erat, sīcut diēs languidus. aedificia circā nōs tremēbant. tum dēmum fugere cōnstituimus.

populus territus nōbīscum abiit, multī hominēs, magnō āgmine. ēgressī ex oppidō in campō cōnstitimus.

multa mīrābilia vīdimus. vehicula nostra in plānō campō erant, sed in omnēs partēs movēbantur. nēmō ea movēbat! mare recesserat. animālia maris in siccā arēnā iacēbant. ab alterō latere nūbēs nigra et horrenda surgēbat. flammās magnās et longās ostendēbat. fulguribus similēs erant flammae, sed maiōrēs.

tum amīcus ille ex Hispāniā nōs iterum monuit: "sī avunculus vester vīvit, vōs salvōs esse vult. sī mortuus est, vōs vīvere voluit. cūr nōn fugitis?" respondimus: "dē salūte avunculī incertī sumus. dē nostrā salūte cōgitāre nōn possumus."

ille nōn morātus est. fūgit. nec multō post nūbēs illa dēscendit. terrās et maria operuit. Capreās abscondidit. Mīsēnum cēlāvit.

III. Tenebrae et Terror

tum māter mē ōrābat et hortābātur et iubēbat: "fuge! tū iuvenis es: currere potes. ego et annīs et corpore gravis sum. bene moriar, sī tibi causa mortis nōn erō."

ego respondī: "sine tē nōn fugiō." manum eius cēpī et īre coēgī. illa aegrē pārēbat et sē ipsam culpābat. "tē moror!" inquit.

iam cinis cadēbat, adhūc rārus. respexī: nūbēs nigra ā tergō nōs sequēbātur. sīcut torrēns per terram fluēbat. "dēflectāmus dē viā" inquam "dum vidēre possumus. turba enim nōs in tenebrīs premere potest."

vix cōnsēdimus, et nox vēnit. nōn erat sīcut nox sine lūnā. nōn erat sīcut nox sub nūbibus. erat sīcut nox in locō clausō, ubi lūmen exstīnctum est. nox nigerrima erat.

audiēbāmus vōcēs multōrum. fēminae ūlulābant. īnfantēs clāmābant. virī vocābant. aliī patrēs et mātrēs quaerēbant, aliī fīliōs, aliī uxōrēs. nēminem vidēre poterant: vōcibus tantum quaerēbant.

aliī suum cāsum flēbant, aliī suōrum. quīdam mortem ipsam optābant. mors enim melior erat quam metus mortis. multī manūs ad deōs tollēbant. aliī tamen crēdēbant: "diī nōn sunt. haec nox novissima mundī est."

erant etiam quī falsa dīcēbant: "Mīsēnum cecidit! Mīsēnum ārdet!" haec falsa erant, sed multī crēdēbant.

IV. Lūx Redit

paulum lūx rediit. sed nōn vērus diēs erat. ignis adventantis indicium esse vidēbātur. ignis tamen longē aberat. tenebrae rūrsus vēnērunt. cinis rūrsus cadēbat, multus et gravis. saepe surgēbāmus et cinerem dē corporibus tollēbāmus. cinis enim gravis erat.

in hīs perīculīs fortis fuī. nōn flēvī, nōn clāmāvī. cūr? quia crēdēbam mē cum omnibus perīre. hoc trīste erat, sed solācium quoque. nēmō sōlus periēbat.

tandem nūbēs nigra discessit, sīcut fūmus. mox lūx vēra rediit. sōl quoque appāruit. sed pallidus erat. omnia mūtāta erant. terra altō cinere tēcta erat, sīcut nive.

Mīsēnum redīmus. corpora cūrāvimus. sed in proximā nocte spem et metum habuimus. metus maior erat. terra adhūc tremēbat, et multī territī rēs terribilēs dīcēbant et crēdēbant.

nōs tamen manēre voluimus, dōnec nūntius dē avunculō pervēnit.

haec tibi scrīpsī, Tacite. sī haec nōn digna historiā videntur, tū in culpā es. tū enim rogāvistī! valē.

C. PLĪNIUS TACITŌ SUŌ S.

tū rogās mē dē rēbus quās Mīsēnī passus sum: et dē metibus et dē cāsibus quōs pertulī. animus meminisse horret, sed incipiam.

postquam avunculus profectus est, ego studiīs reliquum tempus impendī. ideō enim remānseram. tum in balneum īvī. cēnāvī. dormīvī, sed inquiētus et brevis somnus erat. per multōs diēs ante terra tremēbat. hoc Campāniae commūne erat: itaque nōn multum timēbāmus. sed illā nocte tremor tam gravis fuit ut omnia vertī vidērentur. māter in cubiculum meum irrūpit. ego quoque surgēbam. sī māter quiēscēbat, eam excitāre volēbam. resēdimus in āreā domūs. ārea inter mare et tēcta erat, modicō spatiō dīvīsa. dubitō: erat-ne hoc cōnstantia an imprūdentia? agēbam enim duodēvīcēnsimum annum. librum Titī Līvī poposcī, et quasi per ōtium lēgī, atque etiam, ut coeperam, scrīpsī. ecce amīcus avunculī, quī nūper ex Hispāniā vēnerat, mē et mātrem sedentēs vīdit, mē vērō etiam legentem vīdit. avunculī patientiam et meam sēcūritātem culpāvit. nihilō minus ego intentus in librum eram.

iam hōra diēī prīma erat, et adhūc obscūrus et quasi languidus diēs. iam tēcta quae circum nōs erant quassābantur. quamquam in apertō locō erāmus, locus tamen angustus erat. magnus et certus ruīnae metus erat. tum dēmum oppidō excēdere placuit. populus territus nōs sequēbātur. populus in timōre cōnsilium aliēnum suō praeferēbat, et magnō āgmine nōs abeuntēs premēbat et impellēbat. ēgressī ex tēctīs cōnstitimus. multa mīranda et multās formīdinēs patiēbāmur. nam vehicula quae prōdūcī iusserāmus, quamquam in plānissimō campō, in contrāriās partēs agēbantur. nē lapidibus quidem fulta in eōdem vestīgiō quiēscēbant. praetereā mare recēdere et tremōre terrae quasi repellī vidēbāmus. certē prōcesserat lītus, et multa animālia maris in siccā arēnā dētinēbat. ab alterō latere nūbēs ātra et horrenda surgēbat. flammās longās ostendēbat. fulguribus similēs erant illae flammae, sed maiōrēs.

tum vērō īdem ille ex Hispāniā amīcus ācrius et īnstantius dīxit: "sī frāter tuus, sī avunculus tuus vīvit, vult vōs salvōs esse. sī periit, vōs superstitēs voluit. cūr cessātis ēvādere?" respondimus nōs nōn cōnsulturōs esse dē nostrā salūte dum dē illīus salūte incertī essēmus. ille nōn morātus est. fūgit, et effūsō cursū perīculō ablātus est. nec multō post illa nūbēs in terrās dēscendit et maria operuit. Capreās cīnxerat et abscondiderat. id quod Mīsēnī prōcurrit abstulerat. tum māter mē ōrābat et hortābātur et iubēbat: "fuge quōquō modō! tū iuvenis es: fugere potes. ego et annīs et corpore gravis sum. bene moriar, sī tibi causa mortis nōn fuerō." ego contrā dīxī: "sine tē salvus nōn erō." dein manum eius cēpī et addere gradum coēgī. illa aegrē pāret et sē incūsat, quod mē morārētur.

iam cinis cadēbat, adhūc tamen rārus. respiciō: dēnsa cālīgō ā tergō nōbīs imminēbat. nōs sequēbātur, sīcut torrēns terrae īnfūsus. "dēflectāmus" inquam "dum vidēmus, nē in viā strātī turbā in tenebrīs obterāmur." vix cōnsēdimus, et nox vēnit. nōn quālis nox sine lūnā est aut sub nūbibus, sed quālis in locīs clausīs ubi lūmen exstīnctum est. audīvī ūlulātūs fēminārum, clāmōrēs īnfantium, vōcēs virōrum. aliī parentēs, aliī līberōs, aliī coniugēs vōcibus quaerēbant; vōcibus eōs nōscēbant. aliī suum cāsum, aliī suōrum miserābantur. erant quī metū mortis mortem optābant. multī ad deōs manūs tollēbant. plūrēs autem crēdēbant: nūllī iam deī sunt; haec nox aeterna et novissima mundō est. erant etiam quī fictīs et mentītīs terrōribus vēra perīcula augēbant. aderant quī Mīsēnī illud ruisse, illud ārdēre dīcēbant — falsō, sed crēdentibus. paulum reluxit. sed nōn diēs erat: ignis adventantis indicium esse vidēbātur. ignis tamen longius substitit. tenebrae rūrsus, cinis rūrsus, multus et gravis. saepe assurgēbāmus et cinerem dē corporibus tollēbāmus. aliter operirēmur et pondere oblīderēmur. possum gloriārī: in tantīs perīculīs nōn gemuī, nōn vōcem timidam ēmīsī. mē enim cum omnibus perīre crēdēbam, et omnia mēcum perīre. trīste solācium, sed magnum.

tandem illa cālīgō tenuāta est, quasi in fūmum nebulamve discessit. mox diēs vērus rediit. sōl etiam effulsit, pallidus tamen, quālis esse solet cum dēficit. omnia mūtāta erant. terra altō cinere tēcta erat, tamquam nive. regressī Mīsēnum corpora utcumque cūrāvimus. sed nox proxima plēna spēī ac metūs erat. metus praevalēbat. nam et tremor terrae persevērābat, et plērīque territī terrificīs verbīs et sua et aliēna mala imāginābantur. nōbīs tamen nē tunc quidem cōnsilium abeundī erat, quamquam et perīculum expertī erāmus et aliud exspectābāmus, dōnec dē avunculō nūntius pervēnit.

haec tibi scrīpsī, quamquam nōn historiā digna sunt. tū quī rogāvistī culpam habēbis, sī haec nē epistulā quidem digna vidēbuntur. valē.

C. PLĪNIUS TACITŌ SUŌ S.

^[1]ais tē adductum litterīs quās exigentī tibi dē morte avunculī meī scrīpsī, cupere cognōscere, quōs ego Mīsēnī relictus — id enim ingressus abrūperam — nōn sōlum metūs vērum etiam cāsūs pertulerim. 'quamquam animus meminisse horret, ... incipiam.'

^[2]profectō avunculō ipse reliquum tempus studiīs — ideō enim remānseram — impendī; mox balineum cēna somnus inquiētus et brevis. ^[3]praecesserat per multōs diēs tremor terrae, minus formīdolōsus quia Campāniae solitus; illā vērō nocte ita invaluit, ut nōn movērī omnia sed vertī crēderentur. ^[4]irrūpit cubiculum meum māter; surgēbam invicem, sī quiēsceret excitātūrus. resēdimus in āreā domūs, quae mare ā tēctīs modicō spatiō dīvidēbat. ^[5]dubitō, cōnstantiam vocāre an imprūdentiam dēbeam — agēbam enim duodēvīcēnsimum annum —: poscō librum Titī Līvī, et quasi per ōtium legō atque etiam ut coeperam excerpō. ecce amīcus avunculī quī nūper ad eum ex Hispāniā vēnerat, ut mē et mātrem sedentēs, mē vērō etiam legentem videt, illīus patientiam sēcūritātem meam corripit. nihilō sēgnius ego intentus in librum.

^[6]iam hōra diēī prīma, et adhūc dubius et quasi languidus diēs. iam quassātīs circumiacentibus tēctīs, quamquam in apertō locō, angustō tamen, magnus et certus ruīnae metus. ^[7]tum dēmum excēdere oppidō vīsum; sequitur vulgus attonitum, quodque in pavōre simile prūdentiae, aliēnum cōnsilium suō praefert, ingentīque āgmine abeuntēs premit et impellit. ^[8]ēgressī tēcta cōnsistimus. multa ibi mīranda, multās formīdinēs patimur. nam vehicula quae prōdūcī iusserāmus, quamquam in plānissimō campō, in contrāriās partēs agēbantur, ac nē lapidibus quidem fulta in eōdem vestīgiō quiēscēbant. ^[9]praetereā mare in sē resorbērī et tremōre terrae quasi repellī vidēbāmus. certē prōcesserat lītus, multaque animālia maris siccīs harēnīs dētinēbat. ab alterō latere nūbēs ātra et horrenda, igneī spīritūs tortīs vibrātīsque discursibus rupta, in longās flammārum figūrās dehīscēbat; fulguribus illae et similēs et maiōrēs erant. ^[10]tum vērō īdem ille ex Hispāniā amīcus ācrius et īnstantius 'sī frāter' inquit 'tuus, tuus avunculus vīvit, vult esse vōs salvōs; sī periit, superstitēs voluit. proinde quid cessātis ēvādere?' respondimus nōn commissūrōs nōs ut dē salūte illīus incertī nostrae cōnsulerēmus. ^[11]nōn morātus ultrā prōripit sē effūsōque cursū perīculō aufertur. nec multō post illa nūbēs dēscendere in terrās, operīre maria; cīnxerat Capreās et abscondiderat, Mīsēnī quod prōcurrit abstulerat. ^[12]tum māter ōrāre hortārī iubēre, quōquō modō fugerem; posse enim iuvenem, sē et annīs et corpore gravem bene moritūram, sī mihi causa mortis nōn fuisset. ego contrā salvum mē nisi ūnā nōn futūrum; dein manum eius amplexus addere gradum cōgō. pāret aegrē incūsatque sē, quod mē morētur.

^[13]iam cinis, adhūc tamen rārus. respiciō: dēnsa cālīgō tergīs imminēbat, quae nōs torrentis modō īnfūsa terrae sequēbātur. 'dēflectāmus' inquam 'dum vidēmus, nē in viā strātī comitantium turbā in tenebrīs obterāmur.' ^[14]vix cōnsīderāmus, et nox — nōn quālis illūnis aut nūbila, sed quālis in locīs clausīs lūmine exstīnctō. audīrēs ūlulātūs fēminārum, īnfantum quirītātūs, clāmōrēs virōrum; aliī parentēs aliī līberōs aliī coniugēs vōcibus requīrēbant, vōcibus nōscitābant; hī suum cāsum, illī suōrum miserābantur; erant quī metū mortis mortem precārentur; ^[15]multī ad deōs manūs tollere, plūrēs nusquam iam deōs ūllōs aeternamque illam et novissimam noctem mundō interpretābantur. nec dēfuērunt quī fictīs mentītīsque terrōribus vēra perīcula augērent. aderant quī Mīsēnī illud ruisse illud ārdēre falsō sed crēdentibus nūntiābant. ^[16]paulum reluxit, quod nōn diēs nōbīs, sed adventantis ignis indicium vidēbātur. et ignis quidem longius substitit; tenebrae rūrsus cinis rūrsus, multus et gravis. hunc identidem assurgentēs excutiēbāmus; opertī aliōquī atque etiam oblīsī pondere essēmus. ^[17]possem gloriārī nōn gemitum mihi, nōn vōcem parum fortem in tantīs perīculīs excidisse, nisi mē cum omnibus, omnia mēcum perīre miserō, magnō tamen mortālitātis sōlāciō crēdidissem.

^[18]tandem illa cālīgō tenuāta quasi in fūmum nebulamve discessit; mox diēs vērus; sōl etiam effulsit, lūridus tamen quālis esse cum dēficit solet. occursābant trepidantibus adhūc oculīs mūtāta omnia altōque cinere tamquam nive obducta.

^[19]regressī Mīsēnum cūrātīs utcumque corporibus suspēnsam dubiamque noctem spē ac metū exēgimus. metus praevalēbat; nam et tremor terrae persevērābat, et plērīque lymphātī terrificīs vāticinātiōnibus et sua et aliēna mala lūdificābantur.

^[20]nōbīs tamen nē tunc quidem, quamquam et expertīs perīculum et exspectantibus, abeundī cōnsilium, dōnec dē avunculō nūntius. haec nēquāquam historiā digna nōn scrīptūrus legēs et tibi scīlicet quī requīsīstī imputābis, sī digna nē epistulā quidem vidēbuntur. valē.