C. PLINIUS TACITO SUO S.

Tacite, tū mē rogāvistī: scrībe mihi dē morte avunculī tuī. libenter hoc faciam. avunculus meus mortuus est in magnā ēruptiōne montis Vesuviī. sī tū dē morte eius scrībēs, glōria immortālis eī erit.

I. nūbēs mīra

avunculus meus Mīsēnī erat. dux classis Rōmānae erat. mēnse Augustō, hōrā ferē septimā, māter mea eī dīxit: "nūbēs mīra et magna appāret!"

avunculus iam aquā ūsus erat et cibum sūmpserat. legēbat et scrībēbat, ut cotīdiē faciēbat. sed cum haec audīvit, surrēxit et ad locum altum īvit. nūbem vidēre volēbat.

nūbēs magna ex monte oriēbātur. posteā omnēs cognōvērunt: mōns Vesuvius erat. nūbēs similis erat arborī magnae. longa et alta erat, sīcut truncus arboris. tum lātē diffūsa erat, sīcut rāmī. interdum candida erat, interdum sōrdida et nigra.

avunculus meus, vir doctissimus, hoc propius vidēre volēbat. nautae nāvem parāvērunt; ita avunculus iusserat. mihi quoque dīxit: "vīsne mēcum venīre?" respondī: "nōlō. studēre mālō." ipse enim mihi opus dederat.

II. Rēctīna; cōnsilium mūtātum

dum avunculus domō ēgreditur, epistulam accēpit. Rēctīna, uxor Tascī, eam scrīpserat. vīlla eius sub monte erat, in magnō perīculō. nisi per mare fugere nōn poterat. ōrābat: "ēripe mē ex hōc perīculō!"

avunculus statim cōnsilium mūtāvit. nōn iam parvā nāve sed magnīs nāvibus nāvigāvit. nōn sōlum Rēctīnae sed multīs aliīs auxilium ferre volēbat. multī enim in illō lītore habitābant.

properat illūc unde aliī fugiunt. rēctum cursum in perīculum tenet. tam līber ā metū erat ut omnia quae vidēbat dictāret et notāret.

in nāvēs cinis iam cadēbat. propius accessērunt. cinis calidior et dēnsior erat. iam pūmicēs et lapidēs nigrī cadēbant. iam lītus claudēbātur.

nauta eī dīxit: "dēbēmus redīre." avunculus respondit: "fortēs fortūna iuvat. ad Pompōniānum nāvigā."

III. Stabiae; nox terribilis

Pompōniānus Stabiīs erat. iam rēs suās in nāvēs posuerat. parātus erat fugere, sed ventus eum nōn sinēbat. avunculus advēnit. Pompōniānus trepidābat. avunculus eum complexus est et cōnsōlātus est.

avunculus timōrem eius lēnīre volēbat. itaque in balneum īvit. cēnāvit. hilaris erat aut vērē hilaris aut similis hilarī. hoc magnum erat.

noctū flammae ē Vesuviō relūcēbant. avunculus dīxit: "ignēs sunt in vīllīs relictī. nihil grave est." tum dormīvit. et vērē dormīvit. tam graviter dormīvit ut omnēs quī ante cubiculum stābant eum audīrent.

sed mox cinis et pūmicēs āream ante cubiculum opplēbant. cinis tam altus erat ut, sī diūtius in cubiculō manēret, exīre nōn posset. excitātus est et ad Pompōniānum cēterōsque īvit.

omnēs cōnsultābant: "manēmusne in domō? an in apertō manēbimus?" domus tremēbat propter terrae mōtūs magnōs. sed sub caelō pūmicēs cadēbant. apud avunculum meum ratiō vīcit; apud aliōs timor. ēlēgērunt in apertō manēre. pulvīnōs in capita posuērunt. linteīs eōs ligāvērunt. sīc capita sua prōtēxērunt.

iam alibī diēs erat. illīc nox nigerrima erat, nigrior quam omnēs noctēs. facēs tamen et lūmina habēbant. ad lītus īvērunt; mare aspicere volēbant. sed mare adhūc vāstum et adversum erat.

IV. mors avunculī

avunculus in lītore in linteō recubuit. aquam frīgidam semel et iterum bibit. tunc odor sulphuris et flammae appāruērunt. aliī fūgērunt. avunculus quoque surgere temptāvit.

duo servī eum sustinēbant. surrēxit, sed statim concidit. nūbēs nigra eum interfēcit; spīritum dūcere nōn poterat. spīritus eius semper īnfirmus fuerat.

post duōs diēs lūx rediit. corpus eius inventum est. integrum et illaesum erat. nōn similis erat mortuō; similis erat dormientī.

ego et māter Mīsēnī erāmus. sed dē nōbīs nihil nārrābō. tū dē avunculō meō scīre voluistī, nōn dē nōbīs.

ūnum adiciam: omnia quae vīdī et audīvī tibi scrīpsī. tū optima ēlige et in historiā tuā scrībe. valē.

C. PLĪNIUS TACITŌ SUŌ S.

tū mē rogās ut tibi dē morte avunculī meī scrībam. hoc faciam libenter. sī tū dē morte eius scrībēs, glōria immortālis eī erit. multae terrae pulcherrimae periērunt; multī populī et multae urbēs periērunt. avunculus meus inter eōs occidit. sed ipse multōs librōs scrīpsit. hī librī semper manēbunt; et scrīpta tua nōmen eius semper servābunt. beātī sunt eī quī rēs magnās faciunt; beātī sunt eī quī rēs magnās scrībunt. beātissimī sunt eī quī utrumque faciunt. avunculus meus in hōc numerō erit: nam et librōs suōs scrīpsit, et tū dē eō scrībēs. itaque libenter faciam quod mē rogās.

avunculus meus Mīsēnī erat et classem regēbat. mēnse Augustō, hōrā ferē septimā, māter mea avunculō dīxit: "nūbēs magna et mīra appāret." avunculus iam in sōle iacuerat. tum aquā frīgidā ūsus erat. cibum sūmpserat et iacēns legēbat. soleās poposcit et ad locum altum ascendit. ex eō locō nūbem optimē vidēre poterat. nūbēs ex monte oriēbātur. procul aspiciēbant; nōn cognōscēbant ex quō monte nūbēs venīret. posteā cognōvērunt: mōns Vesuvius erat. nūbēs similis erat arborī. nōn alia arbor magis similis erat quam pīnus. nam longissimō truncō in altum ferēbātur, deinde in rāmōs diffundēbātur. interdum candida erat, interdum sōrdida et maculōsa. avunculus erat vir doctissimus. hoc magnum eī vīsum est. volēbat propius vidēre. nautae nāvem parāvērunt; ita avunculus iusserat. mihi quoque dīxit: "vīsne mēcum venīre?" respondī: "nōlō. studēre mālō." ipse enim mihi opus dederat. cum domō ēgrediēbātur, epistulam accēpit. Rēctīna, uxor Tascī, eam scrīpserat. vīlla eius sub monte erat. nūlla fuga erat nisi per mare. Rēctīna magnō perīculō exterrita erat. ōrābat: "ēripe mē ex hōc perīculō!"

tunc avunculus cōnsilium mūtāvit. nōn iam parvā nāve nāvigāvit, sed magnās nāvēs dēdūxit. auxilium ferre volēbat nōn sōlum Rēctīnae sed multīs aliīs: nam multī in illō pulchrō lītore habitābant. properāvit illūc unde aliī fugiēbant. rēctum cursum in perīculum tenuit. tam līber ā metū erat ut omnia, quae oculīs vidēbat, dīceret servīsque scrīberet.

iam in nāvēs cinis cadēbat. quantō propius accēdēbant, tantō calidior et dēnsior erat. iam pūmicēs nigrī cadēbant; iam lapidēs ignī ārsī cadēbant. iam mare subitō humile erat, et lapidēs montis lītora claudēbant. avunculus paulum dubitāvit. cōgitāvit: "redeāmusne?" sed nautae dīxit: "fortēs fortūna iuvat. ad Pompōniānum nāvigā."

Pompōniānus Stabiīs erat. sinus medius eum ab avunculō dīvīdēbat. ibi perīculum nōndum advēnerat. sed perīculum vidērī poterat, et crēscēbat, et proximum erat. Pompōniānus iam rēs suās in nāvēs posuerat. parātus erat fugere; sed ventus contrārius eum nōn sinēbat. tum avunculus meus ventō secundō illūc vēnit. Pompōniānum trepidantem complexus est. eum cōnsōlātus est et hortātus est. ut timōrem eius lēnīret, in balneum īvit. lōtus discubuit et cēnāvit. hilaris erat aut similis hilarī. hoc aequē magnum est.

interim ē monte Vesuviō multīs locīs lātissimae flammae et alta incendia relūcēbant. fulgor eōrum in nocte maior vidēbātur. avunculus dīcēbat: "ignēs in vīllīs relictīs ārdent. agricolae propter timōrem fūgērunt." tum sē quiētī dedit. et vērē dormīvit. spīritus eius gravis et sonāns erat, quod corpus magnum habēbat. servī ante cubiculum stābant et eum audiēbant. sed ārea ante cubiculum tantō cinere et tantīs pūmicibus oppleta erat ut, sī diūtius dormīret, exīre nōn posset. excitātus est et ad Pompōniānum cēterōsque rediit. cēterī enim nōn dormīverant.

omnēs simul cōnsultābant: "manēbimusne in domō? an in apertō manēbimus?" tēcta enim crēbrīs et vāstīs tremōribus movēbantur. quasi ē sēdibus suīs nunc hūc nunc illūc movēbantur. sub caelō rūrsus pūmicēs cadēbant; sed pūmicēs leviōrēs erant. itaque sub caelō manēre ēlēgērunt. apud avunculum meum ratiō vīcit; apud aliōs timor. pulvīnōs capitibus imposuērunt et linteīs cōnstrīnxērunt. hoc mūnīmentum contrā cadentia fuit. iam alibī diēs erat; sed illīc nox erat omnibus noctibus nigrior et dēnsior. multās tamen facēs et varia lūmina habēbant. placuit ad lītus īre et mare aspicere. sed mare adhūc vāstum et adversum erat.

ibi avunculus super linteum strātum recubuit. aquam frīgidam semel et iterum poposcit et bibit. deinde flammae appāruērunt et odor sulphuris. aliī fūgērunt; avunculus quoque excitātus est. avunculus duōbus servulīs sē sustinuit et surrēxit. statim concidit. cālīgō dēnsa spīritum eius clausit, et ita mortuus est. spīritus eius enim nātūrā īnfirmus erat.

cum diēs rediit (tertius diēs ab eō diē quem novissimē vīderat), corpus eius inventum est. integrum et illaesum erat. vestīmenta sua adhūc gerēbat. similior erat dormientī quam mortuō.

interim Mīsēnī ego et māter erāmus. sed haec ad historiam nōn pertinent. tū sōlum dē morte avunculī scīre voluistī. fīnem ergō faciam.

hoc ūnum addam: omnia quae vīdī et statim audīvī tibi scrīpsī. tū ex hīs optima ēligēs. aliud enim est epistulam scrībere, aliud historiam. aliud est amīcō scrībere, aliud omnibus. valē.

C. PLINIUS TACITO SUO S.

^[1]petis ut tibi avunculī meī exitum scrībam, quō vērius trādere posterīs possīs. grātiās agō; nam videō mortī eius sī celebrētur ā tē immortālem glōriam esse prōpositam. ^[2]quamvīs enim pulcherrimārum clāde terrārum, ut populī ut urbēs memorābilī cāsū, quasi semper vīctūrus occiderit, quamvīs ipse plūrima opera et mānsūra condiderit, multum tamen perpetuitātī eius scrīptōrum tuōrum aeternitās addet. ^[3]equidem beātōs putō, quibus deōrum mūnere datum est aut facere scrībenda aut scrībere legenda, beātissimōs vērō quibus utrumque. hōrum in numerō avunculus meus et suīs librīs et tuīs erit. quō libentius suscipiō, dēposcō etiam quod iniungis.

^[4]erat Mīsēnī classemque imperiō praesēns regēbat. nōnum Kal. Septembrēs hōrā ferē septimā māter mea indicat eī appārēre nūbem inūsitātā et magnitūdine et speciē. ^[5]ūsus ille sōle, mox frīgidā, gustāverat iacēns studēbatque; poscit soleās, ascendit locum ex quō maximē mīrāculum illud cōnspicī poterat. nūbēs — incertum procul intuentibus ex quō monte; Vesuvium fuisse posteā cognitum est — oriēbātur, cuius similitūdinem et fōrmam nōn alia magis arbor quam pīnus expresserit. ^[6]nam longissimō velut truncō ēlāta in altum quibusdam rāmīs diffundēbātur, crēdō quia recentī spīritū ēvecta, dein senēscente eō dēstitūta aut etiam pondere suō victa in lātitūdinem vānēscēbat, candida interdum, interdum sōrdida et maculōsa prout terram cineremve sustulerat. ^[7]magnum propiusque nōscendum ut ērudītissimō virō vīsum. iubet liburnicam aptārī; mihi sī venīre ūnā vellem facit cōpiam; respondī studēre mē mālle, et forte ipse quod scrīberem dederat. ^[8]ēgrediēbātur domō; accipit cōdicillōs Rēctīnae Tascī imminentī perīculō exterritae — nam vīlla eius subiacēbat, nec ūlla nisi nāvibus fuga —: ut sē tantō discrīminī ēriperet ōrābat. ^[9]vertit ille cōnsilium et quod studiōsō animō incohāverat obit maximō. dēdūcit quadrirēmēs, ascendit ipse nōn Rēctīnae modo sed multīs — erat enim frequēns amoenitās ōrae — lātūrus auxilium. ^[10]properat illūc unde aliī fugiunt, rēctumque cursum rēcta gubernācula in perīculum tenet adeō solūtus metū, ut omnēs illīus malī mōtūs omnēs figūrās ut dēprenderat oculīs dictāret ēnotāretque.

^[11]iam nāvibus cinis incidēbat, quō propius accēderent, calidior et dēnsior; iam pūmicēs etiam nigrīque et ambustī et frāctī igne lapidēs; iam vadum subitum ruīnāque montis lītora obstantia. cunctātus paulum an retrō flecteret, mox gubernātōrī ut ita faceret monentī 'fortēs' inquit 'fortūna iuvat: Pompōniānum pete.' ^[12]Stabiīs erat dirēmptus sinū mediō — nam sēnsim circumāctīs curvātīsque lītoribus mare īnfunditur —; ibi quamquam nōndum perīculō appropinquante, cōnspicuō tamen et cum crēsceret proximō, sarcinās contulerat in nāvēs, certus fugae sī contrārius ventus resēdisset. quō tunc avunculus meus secundissimō invectus, complectitur trepidantem cōnsōlātur hortātur, utque timōrem eius suā sēcūritāte lēnīret, dēferrī in balineum iubet; lōtus accubat cēnat, aut hilaris aut — quod aequē magnum — similis hilarī. ^[13]interim ē Vesuviō monte plūribus locīs lātissimae flammae altaque incendia relūcēbant, quōrum fulgor et clāritās tenebrīs noctis excitābātur. ille agrestium trepidātiōne ignēs relictōs dēsertāsque vīllās per sōlitūdinem ārdēre in remedium formīdinis dictitābat. tum sē quiētī dedit et quiēvit vērissimō quidem somnō; nam meātus animae, quī illī propter amplitūdinem corporis gravior et sonantior erat, ab iīs quī līminī obversābantur audiēbātur. ^[14]sed ārea ex quā diaeta adībātur ita iam cinere mixtīsque pūmicibus oppleta surrēxerat, ut sī longior in cubiculō mora, exitus negārētur. excitātus prōcēdit, sēque Pompōniānō cēterīsque quī pervigilāverant reddit. ^[15]in commūne cōnsultant, intrā tēcta subsistant an in apertō vagentur. nam crēbrīs vāstīsque tremōribus tēcta nūtābant, et quasi ēmōta sēdibus suīs nunc hūc nunc illūc abīre aut referrī vidēbantur. ^[16]sub diō rūrsus quamquam levium exēsōrumque pūmicum cāsus metuēbātur, quod tamen perīculōrum collātiō ēlēgit; et apud illum quidem ratiō ratiōnem, apud aliōs timōrem timor vīcit. cervīcālia capitibus imposita linteīs cōnstringunt; id mūnīmentum adversus incidentia fuit. ^[17]iam diēs alibī, illīc nox omnibus noctibus nigrior dēnsiorque; quam tamen facēs multae variaque lūmina solvēbant. placuit ēgredī in lītus, et ex proximō adspicere, ecquid iam mare admitteret; quod adhūc vāstum et adversum permanēbat. ^[18]ibi super abiectum linteum recubāns semel atque iterum frīgidam aquam poposcit hausitque. deinde flammae flammārumque praenūntius odor sulpuris aliōs in fugam vertunt, excitant illum. ^[19]innītēns servulīs duōbus assurrēxit et statim concidit, ut ego colligō, crassiōre cālīgine spīritū obstrūctō, clausōque stomachō quī illī nātūrā invalidus et angustus et frequenter aestuāns erat. ^[20]ubi diēs redditus — is ab eō quem novissimē vīderat tertius —, corpus inventum integrum illaesum opertumque ut fuerat indūtus: habitus corporis quiēscentī quam dēfūnctō similior.

^[21]interim Mīsēnī ego et māter — sed nihil ad historiam, nec tū aliud quam dē exitū eius scīre voluistī. fīnem ergō faciam. ^[22]ūnum adiciam, omnia mē quibus interfueram quaeque statim, cum maximē vēra memorantur, audieram, persecūtum. tū potissima excerpēs; aliud est enim epistulam aliud historiam, aliud amīcō aliud omnibus scrībere. valē.

C. PLINIUS TACITO SUO S.