Tertius saccum Euphorbī aperuit et olīvās in mēnsā posuit, in duōbus ōrdinibus.

"hae sunt Rōmānae," inquit, "et hae Carthāginiēnsēs. sed nōndum. prīmum audīte quōmodo bellum incēpit."

spatium inter duōs ōrdinēs digitō ostendit. "Sicilia īnsula magna est, inter Ītaliam et Āfricam. pars eius Graeca erat, pars Carthāginiēnsis. in urbe quae Messāna vocātur mīlitēs erant quī urbem cēperant et eam tenēbant. hī auxilium petīvērunt, et bis petīvērunt: ā Carthāgine et ā Rōmā."

"ambae vēnērunt?" rogāvit Octāviāna.

"ambae," inquit Tertius. "et ubi duae gentēs magnae in ūnā īnsulā stant, bellum est."

ūnam olīvam Rōmānam in spatium mōvit, deinde ūnam Carthāginiēnsem. "in Siciliā Rōmānī bene pugnābant. in marī nihil poterant. Carthāginiēnsēs nāvēs habēbant, et hominēs quī nāvēs regere sciēbant, per multōs annōs."

Tertius ūnam olīvam ex ōrdine Rōmānō sustulit et eam ad partem mēnsae vacuam posuit. "deinde nāvis Carthāginiēnsis in lītore Ītaliae mānsit. Rōmānī eam cēpērunt et diū spectāvērunt, et aliam fēcērunt. deinde centum. Rōmānī hoc dē sē nārrant: arborēs in silvīs cecīdērunt, et intrā sexāgintā diēs classem in marī habēbant. fortasse vērum est; fortasse fābula est. sed classem fēcērunt, et hoc certum est."

duās olīvās Rōmānās aliās eōdem posuit. "sed nāvēs habēre nōn satis est. Carthāginiēnsēs in marī nātī erant; Rōmānī nōn. itaque Rōmānī hoc fēcērunt: mare in terram mūtāvērunt."

"quōmodo?" rogāvit Bellātor.

"pontem in nāve posuērunt," inquit Tertius, "et in fīne pontis ferrum grave. ubi nāvis aliēna prope erat, pōns cadēbat, et ferrum in nāve aliēnā manēbat. duae nāvēs nunc ūna nāvis erant. deinde mīlitēs Rōmānī trānsiērunt, et in nāve pugnāvērunt. hoc facere sciēbant."

Tertius duās olīvās iūnxit. "hunc pontem 'corvum' vocābant."

deinde ūnam olīvam Carthāginiēnsem ex ōrdine suō sustulit et eam ad Rōmānās posuit. "dux erat Gāius Duilius. apud Mylās classem Carthāginiēnsem vīcit. tum prīmum Rōma in marī vīcit."

Bellātor ūnam olīvam sustulit et ēdit.

"illa nāvis erat," inquit Tertius.

Bellātor ōs plēnum habēbat. "ēheu," inquit. "Rōma ūnam nāvem āmīsit."

Tertius aliam posuit.

"sed hoc nōn est id quod scīre dēbētis," inquit. "nāvēs et pontēs in librīs sunt. hoc rogāte: quid Rōmānī dē sē crēdēbant?"

"vīcērunt quia..." incēpit Octāviāna, deinde tacuit.

"quia nāvēs fēcērunt," inquit Tertius. "quia mīlitēs bonī erant. quia Carthāginiēnsēs in terrā pugnāre nōlēbant. haec vēra sunt. sed multī Rōmānī aliud crēdēbant."

manum super olīvās tenuit et eās nōn tetigit. "lapis Rōmae erat. paucī hoc sciēbant, et illī paucī hoc dīcēbant: 'dī nōbīs hunc lapidem dedērunt. lapis Rōmam servat. Rōma vincet quia vincere dēbet.'"

"et quī erant illī paucī?" rogāvit Octāviāna.

"virī dīvitēs. iīdem virī." Tertius manum dēposuit. "Potentēs hanc fābulam nōn invēnērunt sōlum. eam tenuērunt, et eam iterum iterumque dīxērunt, per multōs annōs."

vōcem nōn sustulit. "sī Rōmānī hoc crēdēbant: 'lapis nōs servat,' tum ipsī sē nōn servābant."

silentium fuit.

"hoc prius dīxī," inquit Tertius. "aliquid tē servat. sī nescīs quōmodo tē servat, id tē perdit. haec nōn est fābula antīqua sōlum. hoc hodiē quoque vērum est."

Octāviāna olīvās spectābat.

"Duilius classem cēpit," inquit Tertius. "hoc omnēs sciunt. sed quid Duilius ipse crēdēbat? id vōs scīre dēbētis, et in librīs id nōn invenītis."

"quōmodo igitur?" rogāvit Octāviāna.

Tertius arcam spectāvit.

"crās," inquit.

 perge.