C. Iulius Caesar, De Bello Gallico 6.17
The account of Gallic religion turns to the gods themselves, named by their Roman equivalents. The subject is the ranking of the deities the Gauls worship, the spheres assigned to each, and the war-vow made to Mars along with the treatment of what is pledged to him.
Tier 1
Gallī multōs deōs colunt, sed Mercurium maximē colunt. multās imāginēs Mercuriī habent.
Gallī ita dīcunt: 'Mercurius omnēs artēs invēnit. Mercurius viās et itinera mōnstrat. Mercurius nōbīs pecūniam dat.'
post Mercurium Gallī Apollinem et Mārtem et Iovem et Minervam colunt. aliae quoque gentēs hōs deōs colunt et paene eadem dē eīs dīcunt. Apollō morbōs pellit. Minerva hominēs opera et artēs docet. Iuppiter caelum regit. Mārs bella regit.
ubi Gallī pugnāre parant, Mārtī prōmittunt: 'omnia quae in bellō capiēmus, tibi dabimus.' postquam hostēs superāvērunt, animālia capta interficiunt et cēterās rēs in ūnum locum portant.
in multīs cīvitātibus hae rēs in locīs sacrīs iacent. omnēs eās vidēre possunt. nēmō tamen eās rēs domum portat. nēmō eās ā locō sacrō tollit. sī quis hoc facit, poena est gravissima: hominēs eum cum magnō dolōre interficiunt.
Tier 2
ex omnibus deīs Gallī Mercurium maximē colunt. huius deī plūrima simulācra sunt. Gallī ita dīcunt: Mercurius omnēs artēs invēnit. īdem deus viārum itinerumque dux est. īdem maximam vim habet ad quaestūs pecūniae mercātūrāsque.
post Mercurium Gallī Apollinem et Mārtem et Iovem et Minervam colunt. dē hīs deīs paene eandem opīniōnem habent quam aliae gentēs: Apollō morbōs dēpellit, Minerva opera atque artificia docet, Iuppiter caelestium imperium tenet, Mārs bella regit.
cum Gallī proeliō dīmicāre cōnstituērunt, Mārtī prōmittunt ea quae in bellō capient. ubi superāvērunt, animālia capta immolant et reliquās rēs in ūnum locum cōnferunt.
in multīs cīvitātibus tumulōs hārum rērum in locīs sacrīs vidēre potes. rārō autem accidit ut quisquam religiōnem neglegat. nēmō enim audet aut capta apud sē occultāre aut posita tollere. huic reī gravissimum supplicium cum cruciātū cōnstitūtum est.
Tier 3
deum maximē Mercurium colunt. huius sunt plūrima simulācra; hunc ferunt [esse] inventōrem omnium artium, hunc [esse] ducem viārum atque itinerum, hunc arbitrantur habēre vim maximam ad quaestūs pecūniae mercātūrāsque.
post hunc [colunt] Apollinem et Mārtem et Iovem et Minervam. dē hīs habent ferē eandem opīniōnem quam reliquae gentēs: Apollinem dēpellere morbōs, Minervam trādere operum atque artificiōrum initia, Iovem tenēre imperium caelestium, Mārtem regere bella.
huic, cum cōnstituērunt proeliō dīmicāre, plērumque dēvovent ea quae bellō cēperint: quae superāvērunt, immolant animālia capta, et cōnferunt reliquās rēs in ūnum locum. in multīs cīvitātibus licet cōnspicārī tumulōs hārum rērum exstrūctōs locīs cōnsecrātīs, neque saepe accidit ut quispiam, neglēctā religiōne, audēret aut occultāre capta apud sē aut tollere posita, gravissimumque eī reī supplicium cum cruciātū cōnstitūtum est.
Tier 4 - Liber Ipse
deum maximē Mercurium colunt. huius sunt plūrima simulācra, hunc omnium inventōrem artium ferunt, hunc viārum atque itinerum ducem, hunc ad quaestūs pecūniae mercātūrāsque habēre vim maximam arbitrantur. post hunc Apollinem et Mārtem et Iovem et Minervam. dē hīs eandem ferē quam reliquae gentēs habent opīniōnem: Apollinem morbōs dēpellere, Minervam operum atque artificiōrum initia trādere, Iovem imperium caelestium tenēre, Mārtem bella regere. huic, cum proeliō dīmicāre cōnstituērunt, ea quae bellō cēperint plērumque dēvovent: quae superāvērunt, animālia capta immolant, reliquāsque rēs in ūnum locum cōnferunt. multīs in cīvitātibus hārum rērum exstrūctōs tumulōs locīs cōnsecrātīs cōnspicārī licet, neque saepe accidit ut neglēctā quispiam religiōne aut capta apud sē occultāre aut posita tollere audēret, gravissimumque eī reī supplicium cum cruciātū cōnstitūtum est.
