Gāius Marius ex Arpīnō, parvō oppidō Ītaliae, vēnit. familia eius nūllōs cōnsulēs habēbat; Marius erat novus homō. iuvenis ad Numantiam sub Scīpiōne Aemiliānō pugnāvit. ōlim aliquis Scīpiōnem rogāvit: "quis post tē imperātor magnus esse potest?" Scīpiō Marium tetigit et dīxit: "fortasse hic."

posteā Marius in Āfricā sub Metellō contrā Iugurtham, rēgem Numidārum, pugnābat. Marius cōnsul esse voluit, sed Metellus eum rīdēbat. Marius Rōmam iit, contrā Metellum dīxit, et annō 647 AUC (107 BCE) cōnsul fuit. populus eī bellum Iugurthae dedit.

ante Marium sōlī cīvēs quī agrōs aut pecūniam habēbant mīlitēs erant. Marius etiam pauperēs, quī nihil habēbant, in exercitum accēpit. eīs pecūniam dabat, et post bellum agrōs prōmittēbat. mīlitēs Mariī omnia sua in tergō portābant, et Rōmānī eōs "mūlōs Mariānōs" vocābant. hī mīlitēs Mariō fidēlēs erant, nōn senātuī.

annō 649 AUC (105 BCE) Iugurtha in manūs Rōmānōrum vēnit. eōdem annō Cimbrī et Teutonī, gentēs Germānōrum, ducēs Rōmānōs apud Arausiōnem vīcērunt. multa mīlia mīlitum Rōmānōrum periērunt, et Rōmānī valdē timēbant. itaque populus Marium per quīnque annōs cōnsulem fēcit. numquam anteā Rōmānus quīnque annōs continuōs cōnsul fuerat. annō 652 AUC (102 BCE) Marius Teutonōs apud Aquās Sextiās vīcit, et annō 653 AUC (101 BCE) Cimbrōs. Rōmānī eum "tertium conditōrem Rōmae" vocābant.

annō 666 AUC (88 BCE) Marius, iam senex, bellum contrā Mithridātem, rēgem Pontī, gerere volēbat. sed Sulla cum exercitū Rōmam vēnit, et Marius fūgit. in Āfricam nāvigāvit, et in ruīnīs Carthāginis sedēbat. mīles quīdam ad eum vēnit. Marius eī dīxit: "nūntiā tuīs: 'Gāius Marius in ruīnīs Carthāginis sedet.'"

annō 667 AUC (87 BCE) Marius cum exercitū Rōmam rediit, et multōs inimīcōs suōs necāvit. annō 668 AUC (86 BCE) septiēns cōnsul fuit, sed post paucōs diēs periit.