P. Cornelius Tacitus, Agricola 19
The chapter turns from war to government in Agricola's first winter in the province (77-78 CE): his own household and staff, and the grain and taxes the Britons owed Rome.
Tier 1
Agricola animōs Britannōrum bene intellegēbat. ex aliīs rēctōribus hoc didicerat: "arma sōla nōn sufficiunt. sī Rōmānī iniūriās faciunt, Britannī iterum pugnābunt." itaque Agricola causās bellōrum tollere cōnstituit.
prīmum suōs regēbat: lībertōs, servōs, comitēs. hoc multīs hominibus nōn minus difficile est quam prōvinciam regere. Agricola rem pūblicam nōn per lībertōs aut servōs agēbat. centuriōnēs et mīlitēs nōn propter amīcitiam aut precēs ēligēbat. Agricola enim dīcēbat: "optimī mīlitēs etiam fīdissimī erunt." Agricola omnia sciēbat, sed nōn omnia pūniēbat.
parvīs peccātīs veniam dabat; in magnīs peccātīs sevērus erat. nōn semper poenam volēbat; saepe hominēs dē factīs suīs dolēbant, et hoc Agricolae satis erat. Agricola bonōs et probōs hominēs officiīs praeposuit. sīc nōn necesse erat malōs posteā damnāre.
Britannī frūmentum et tribūta Rōmānīs dabant. Agricola haec onera aequē dīvīsit, et leviōra fēcit. anteā enim Rōmānī malī pecūniam volēbant, et multōs dolōs invēnerant. hī dolī Britannīs graviōrēs erant quam ipsum tribūtum. Agricola eōs sustulit.
ecce dolus prīmus. Britannī ante horrea clausa sedēre dēbēbant, et Rōmānī eōs rīdēbant. deinde Britannī frūmentum ā Rōmānīs emere dēbēbant, et magnum pretium dabant. tum frūmentum Rōmānīs dabant. sīc Rōmānī et frūmentum et pecūniam habēbant.
ecce dolus secundus. hīberna Rōmāna prope erant, sed Rōmānī dīcēbant: "frūmentum in loca longinqua portāte! ibi nūlla via est." itaque Britannī pecūniam dabant, et nōn longē ībant. frūmentum omnibus facile erat; sed sīc paucīs Rōmānīs magnum lucrum dabat.
Tier 2
cēterum Agricola animōs prōvinciae bene nōverat. simul ex aliōrum exemplīs didicerat: arma parum prōsunt, sī iniūriae sequuntur. itaque causās bellōrum excīdere cōnstituit.
ā sē et suīs incēpit. prīmum domum suam in ōrdine tenuit. hoc plērīsque nōn minus difficile est quam prōvinciam regere. nihil reī pūblicae per lībertōs et servōs agēbat. centuriōnēs et mīlitēs nōn propter amīcitiam aut commendātiōnem aut precēs ēligēbat; putābat enim: "optimus quisque etiam fīdissimus erit." omnia sciēbat, sed nōn omnia pūniēbat.
parvīs peccātīs veniam dabat, magnīs sevēritātem. nec semper poenā contentus erat, sed saepius paenitentiā. mālēbat enim bonōs hominēs officiīs praepōnere quam malōs posteā damnāre.
frūmentum et tribūta ā Britannīs exigēbantur; Agricola autem haec onera aequē dīvīsit, et ita mollia fēcit. nam multa ad quaestum inventa erant, et haec gravius quam ipsum tribūtum tolerābantur. Agricola ea omnia sustulit.
Britannī enim, quasi per lūdibrium, ante horrea clausa sedēre cōgēbantur. nam frūmentum dare nōn poterant; itaque id ā Rōmānīs ipsīs emere dēbēbant, et Rōmānī pretium statuēbant.
aliīs cīvitātibus longa et dīversa itinera imperābantur. hīberna mīlitum proxima erant; tamen frūmentum in loca remōta et sine viīs portāre dēbēbant. itaque Britannī pecūniam dabant, nē tam longē īrent. sīc frūmentum, quod omnibus facile erat, paucīs Rōmānīs lucrum dabat.
Tier 3
cēterum [Agricola], animōrum prōvinciae prūdēns, simulque per aliēna experīmenta doctus parum armīs prōficī, sī iniūriae sequerentur, causās bellōrum excīdere statuit.
ā sē suīsque ōrsus [est et] prīmum domum suam coercuit, quod plērīsque haud minus arduum est quam prōvinciam regere.
nihil pūblicae reī per lībertōs servōsque [agere], nōn studiīs prīvātīs nec ex commendātiōne aut precibus centuriōnem mīlitēsve adscīre, sed optimum quemque fīdissimum [fore] putāre.
omnia scīre, nōn omnia exsequī.
parvīs peccātīs veniam, magnīs sevēritātem commodāre;
nec semper poenā, sed saepius paenitentiā contentus esse;
potius nōn peccātūrōs officiīs et administrātiōnibus praepōnere, quam [eōs] damnāre cum peccāssent.
frūmentī et tribūtōrum exāctiōnem aequālitāte mūnerum mollīre, circumcīsīs [eīs] quae, in quaestum reperta, gravius ipsō tribūtō tolerābantur.
namque [Britannī] per lūdibrium clausīs horreīs adsīdere et ultrō frūmenta emere ac pretiō luere cōgēbantur.
dīvortia itinerum et longinquitās regiōnum indīcēbātur, ut cīvitātēs, proximīs hībernīs, [frūmentum] in remōta et āvia dēferrent,
dōnec [id] quod omnibus in prōmptū erat paucīs lucrōsum fieret.
Liber Ipse
cēterum animōrum prōvinciae prūdēns, simulque doctus per aliēna experīmenta parum prōficī armīs, sī iniūriae sequerentur, causās bellōrum statuit excīdere. ā sē suīsque ōrsus prīmum domum suam coercuit, quod plērīsque haud minus arduum est quam prōvinciam regere. nihil per lībertōs servōsque pūblicae reī, nōn studiīs prīvātīs nec ex commendātiōne aut precibus centuriōnem mīlitēsve adscīre, sed optimum quemque fīdissimum putāre. omnia scīre, nōn omnia exsequī. parvīs peccātīs veniam, magnīs sevēritātem commodāre; nec poenā semper, sed saepius paenitentiā contentus esse; officiīs et administrātiōnibus potius nōn peccātūrōs praepōnere, quam damnāre cum peccāssent. frūmentī et tribūtōrum exāctiōnem aequālitāte mūnerum mollīre, circumcīsīs quae in quaestum reperta ipsō tribūtō gravius tolerābantur. namque per lūdibrium adsīdere clausīs horreīs et emere ultrō frūmenta ac luere pretiō cōgēbantur. dīvortia itinerum et longinquitās regiōnum indīcēbātur, ut cīvitātēs proximīs hībernīs in remōta et āvia dēferrent, dōnec quod omnibus in prōmptū erat paucīs lucrōsum fieret.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.