P. Cornelius Tacitus, Agricola 18
Agricola reaches Britain as governor in the middle of the summer of 77 CE, and the chapter covers his first season there: the Ordovices of north Wales, and the island of Mona, last seen under Suetonius Paulinus.
Tier 1
Agricola mediā aestāte in Britanniam vēnit. ibi multa bella erant: aliquandō Rōmānī vincēbant, aliquandō Britannī. mīlitēs Rōmānī nūllum bellum eō annō exspectābant, et quiētem volēbant. hostēs autem occāsiōnem quaerēbant.
paulō ante adventum Agricolae Ordovicēs, gēns Britannōrum, equitēs Rōmānōs in fīnibus suīs oppugnāvērunt et paene omnēs occīdērunt. itaque tōta prōvincia commōta est. Britannī quī bellum volēbant factum Ordovicum probābant. sed prīmum novum lēgātum spectāre volēbant: "quālis est hic Agricola?"
aestās iam paene ācta erat. mīlitēs Rōmānī in multīs locīs prōvinciae erant, et quiētem exspectābant. multī Agricolae dīcēbant: "nōlī nunc bellum incipere! melius est loca perīculōsa tantum custōdīre." sed Agricola bellum statim gerere cōnstituit.
mīlitēs ex legiōnibus et paucōs auxiliārēs convocāvit. Ordovicēs in campum dēscendere nōn audēbant, sed in collibus manēbant. itaque Agricola ipse prīmus ante mīlitēs ībat et exercitum in collēs dūxit. nam ubi dux ipse in perīculō est, mīlitēs quoque fortēs sunt.
Agricola paene tōtam gentem Ordovicum occīdit. tum cōgitābat: "nunc celeriter agere dēbeō. sī prīmum bellum bene ēvenit, cēterī Britannī timēbunt." itaque Monam īnsulam capere voluit. suprā nārrāvī: Paulīnus hanc īnsulam oppugnābat, sed tum tōta Britannia rebellāvit, et Paulīnus ab īnsulā redīre dēbuit.
sed nāvēs nōn erant, quia cōnsilium subitum erat. tamen dux sapiēns et cōnstāns mīlitēs trānsportāvit. mīlitēs omnēs sarcinās dēposuērunt. Agricola optimōs auxiliārēs subitō in mare mīsit. hī mīlitēs vada bene nōverant; in patriā suā semper natābant, et sē et arma et equōs simul in aquā regere poterant.
hostēs classem exspectābant, aut saltem nāvēs. sed mīlitēs per aquam veniēbant! hostēs valdē mīrābantur et dīcēbant: "hīs hominibus nihil difficile est. nēmō eōs vincere potest."
itaque Britannī pācem petīvērunt et īnsulam trādidērunt. omnēs Agricolam virum clārum et magnum putābant. aliī rēctōrēs, ubi in prōvinciam veniunt, sē ostendunt et honōrēs petunt. Agricola autem labōrem et perīculum amābat.
sed Agricola nōn superbus erat propter victōriam. nōn dīcēbat: "magnam victōriam habuī," sed tantum: "victōs continuī." ducēs Rōmānī post victōriam litterās cum laurō ad prīncipem mittēbant; Agricola tālēs litterās nōn mīsit. dē fāmā suā tacēbat, et ita fāma eius crēscēbat. hominēs enim dīcēbant: "quantam spem habet vir quī tanta tacet!"
Tier 2
Agricola mediā iam aestāte in Britanniam trānsiit. ibi hunc prōvinciae statum invēnit: bella modo secunda, modo adversa. mīlitēs enim nūllam expedītiōnem eō annō exspectābant, et dē sēcūritāte cōgitābant; hostēs autem dē occāsiōne cōgitābant.
paulō ante adventum eius Ordovicēs ālam equitum paene tōtam dēlēverant. haec āla in fīnibus eōrum manēbat. post hoc initium tōta prōvincia commōta erat. Britannī quī bellum volēbant exemplum Ordovicum probābant, sed animum novī lēgātī exspectābant.
aestās iam trānsierat; parvae manūs mīlitum per prōvinciam dīvīsae erant; mīlitēs quiētem illīus annī iam spērābant. haec omnia contrā bellum erant, et multīs melius vidēbātur loca suspecta tantum custōdīre. Agricola tamen, quamquam haec omnia sciēbat, perīculō obviam īre cōnstituit.
deinde partēs legiōnum et parvam manum auxiliōrum convocāvit. Ordovicēs in campum dēscendere nōn audēbant; itaque Agricola ipse ante agmen ībat et aciem in collēs dūxit; ita cēterī, quī in eōdem perīculō erant, parem animum habēbant.
Agricola paene tōtam gentem occīdit. sciēbat enim: "nunc celeriter pergere dēbeō, dum fāma mea recēns est; sī prīma bene ēveniunt, cēterī timēbunt." itaque Monam īnsulam in potestātem suam redigere cōnstituit. dē hāc īnsulā suprā nārrāvī: Paulīnus eam occupābat, sed propter rebelliōnem tōtīus Britanniae revocātus est.
sed, ut saepe in subitīs cōnsiliīs fit, nāvēs nōn erant; tamen ingenium et cōnstantia ducis mīlitēs trānsportāvērunt. Agricola enim omnēs sarcinās dēposuit, et optimōs ex auxiliīs subitō in aquam mīsit. hī mīlitēs vada nōverant et mōre patriō natābant. sīc simul et sē et arma et equōs regēbant.
hostēs, quī classem, quī nāvēs, quī mare exspectābant, ita obstupefactī sunt ut putārent: "hīs hominibus, quī sīc ad bellum veniunt, nihil difficile est, nihil invictum."
ita Britannī pācem petīvērunt et īnsulam trādidērunt. Agricola igitur clārus et magnus habēbātur. aliī enim rēctōrēs prīmum tempus in prōvinciā cōnsūmunt, dum sē ostendunt et honōrēs petunt. Agricolae autem, ubi in prōvinciam vēnit, labor et perīculum placuērunt.
nec tamen Agricola propter rēs prōsperās superbus fuit. rēs gestās nōn expedītiōnem aut victōriam vocābat, sed dīcēbat: "victōs tantum continuī." nē litterās quidem laureātās ad prīncipem mīsit; sed dē fāmā suā tacēbat, et hōc ipsō fāmam auxit. hominēs enim cōgitābant: "quantam spem futūrī habet vir quī tanta tacet!"
Tier 3
Agricola, mediā iam aestāte trānsgressus, hunc Britanniae statum, hās bellōrum vicēs invēnit, cum et mīlitēs, velut omissā expedītiōne, ad sēcūritātem [verterentur] et hostēs ad occāsiōnem verterentur.
Ordovicum cīvitās, haud multō ante adventum eius, ālam in fīnibus suīs agentem prope ūniversam obtrīverat, eōque initiō prōvincia ērēcta [erat].
et [eī] quibus bellum volentibus erat exemplum probāre ac recentis lēgātī animum opperīrī,
cum Agricola, quamquam aestās trānsvecta [erat], numerī per prōvinciam sparsī [erant], quiēs illīus annī apud mīlitem praesūmpta [erat], [quae omnia] tarda et contrāria bellum incohātūrō [erant], et plērīsque suspecta custōdīrī potius vidēbātur, īre obviam discrīminī statuit;
contractīsque legiōnum vēxillīs et modicā auxiliōrum manū, quia Ordovicēs in aequum dēgredī nōn audēbant, ipse ante agmen [incēdēns], quō cēterīs pār animus similī perīculō esset, aciem ērēxit.
caesāque prope ūniversā gente, nōn ignārus [Agricola] īnstandum [esse] fāmae ac, prout prīma cessissent, terrōrem cēterīs fore, Monam īnsulam redigere in potestātem animō intendit, cuius possessiōne Paulīnum rebelliōne tōtīus Britanniae revocātum [esse] suprā memorāvī.
sed, ut in subitīs cōnsiliīs [fit], nāvēs dēerant: [sed] ratiō et cōnstantia ducis [mīlitēs] trānsvēxit.
dēpositīs omnibus sarcinīs, lēctissimōs auxiliārium, quibus vada nōta [erant] et patrius nandī ūsus [erat], quō simul sēque et arma et equōs regunt, ita repente inmīsit,
ut hostēs obstupefactī, quī classem, quī nāvēs, quī mare expectābant, nihil arduum aut invictum [esse] sīc ad bellum venientibus crēdiderint.
ita, petītā pāce ac dēditā īnsulā, Agricola clārus ac magnus habērī, quippe cui ingredientī prōvinciam labor et perīculum placuisset, quod tempus aliī per ostentātiōnem et officiōrum ambitum trānsigunt.
nec Agricola, prōsperitāte rērum in vānitātem ūsus, victōs continuisse expedītiōnem aut victōriam vocābat;
nē laureātīs [litterīs] quidem gesta prōsecūtus est, sed ipsā dissimulātiōne fāmae fāmam auxit, [hominibus] aestimantibus quantā futūrī spē tam magna tacuisset.
Liber Ipse
hunc Britanniae statum, hās bellōrum vicēs mediā iam aestāte trānsgressus Agricola invēnit, cum et mīlitēs velut omissā expedītiōne ad sēcūritātem et hostēs ad occāsiōnem verterentur. Ordovicum cīvitās haud multō ante adventum eius ālam in fīnibus suīs agentem prope ūniversam obtrīverat, eōque initiō ērēcta prōvincia. et quibus bellum volentibus erat, probāre exemplum ac recentis lēgātī animum opperīrī, cum Agricola, quamquam trānsvecta aestās, sparsī per prōvinciam numerī, praesūmpta apud mīlitem illīus annī quiēs, tarda et contrāria bellum incohātūrō, et plērīsque custōdīrī suspecta potius vidēbātur, īre obviam discrīminī statuit; contractīsque legiōnum vēxillīs et modicā auxiliōrum manū, quia in aequum dēgredī Ordovicēs nōn audēbant, ipse ante agmen, quō cēterīs pār animus similī perīculō esset, ērēxit aciem. caesāque prope ūniversā gente, nōn ignārus īnstandum fāmae ac, prout prīma cessissent, terrōrem cēterīs fore, Monam īnsulam, cuius possessiōne revocātum Paulīnum rebelliōne tōtīus Britanniae suprā memorāvī, redigere in potestātem animō intendit. sed, ut in subitīs cōnsiliīs, nāvēs dēerant: ratiō et cōnstantia ducis trānsvēxit. dēpositīs omnibus sarcinīs lēctissimōs auxiliārium, quibus nōta vada et patrius nandī ūsus, quō simul sēque et arma et equōs regunt, ita repente inmīsit, ut obstupefactī hostēs, quī classem, quī nāvēs, quī mare expectābant, nihil arduum aut invictum crēdiderint sīc ad bellum venientibus. ita petītā pāce ac dēditā īnsulā clārus ac magnus habērī Agricola, quippe cui ingredientī prōvinciam, quod tempus aliī per ostentātiōnem et officiōrum ambitum trānsigunt, labor et perīculum placuisset. nec Agricola prōsperitāte rērum in vānitātem ūsus, expedītiōnem aut victōriam vocābat victōs continuisse; nē laureātīs quidem gesta prōsecūtus est, sed ipsā dissimulātiōne fāmae fāmam auxit, aestimantibus quantā futūrī spē tam magna tacuisset.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.