P. Cornelius Tacitus, Agricola 12
Tacitus ends his survey of Britain with how the Britons fight, in war chariots as well as on foot, and how they are ruled, then turns to the island's weather, its long summer days, its soil and crops, and its metals and pearls, which he sets beside the pearls of the Red Sea.
Tier 1
Britannī maximē pedibus pugnant. sed quaedam gentēs etiam ē currū pugnant. vir nōbilis currum agit, et clientēs prō eō pugnant. ōlim rēgēs Britannōs regēbant. nunc multī prīncipēs eōs regunt, et prīncipēs inter sē certant. itaque Britannī nōn ūnus populus sunt, sed multae partēs.
nihil nōbīs Rōmānīs melius est quam hoc: Britannī nōn simul cōnsilium capiunt. gentēs Britanniae validae sunt, sed rārō duae aut trēs gentēs conveniunt et contrā commūne perīculum simul pugnant. ita singulae gentēs pugnant, et omnēs vincuntur.
in Britanniā saepe pluit, et multae nebulae sunt; caelum igitur foedum est. sed frīgus nōn magnum est. diēs longiōrēs sunt quam in Italiā. nox clāra est, et in extrēmā parte Britanniae nox brevis est. ibi fīnis lūcis et initium lūcis paene simul sunt.
hominēs dīcunt: "sī nūbēs nōn adsunt, etiam per noctem sōlem vidēre possumus. sōl nōn occidit et nōn surgit, sed trānsit." cūr? terra ibi plāna et humilis est. itaque umbra terrae nōn alta est, et nox caelum et sīdera nōn tangit.
olea et vītis in Britanniā nōn crēscunt, nam in terrīs calidiōribus crēscunt. sed aliae frūgēs et frūmentum bene crēscunt. frūgēs celeriter ē terrā surgunt, sed tardē mātūrae fīunt. cūr? quia terra et caelum multam aquam habent.
in Britanniā sunt aurum et argentum et alia metalla. haec sunt praemium victōriae. Ōceanus quoque margarīta habet, sed nōn pulchra: fusca enim sunt. quīdam dīcunt: "Britannī nōn bene margarīta quaerunt. in marī Rubrō hominēs margarīta ē saxīs capiunt; in Britanniā hominēs sōlum margarīta in lītore colligunt." ego autem putō: Rōmānī satis avārī sunt; margarīta ipsa nōn bona sunt.
Tier 2
rōbur Britannōrum in peditibus est; quaedam tamen gentēs etiam ē currū pugnant. nōbilior vir currum agit, et clientēs eius prō eō pugnant. ōlim rēgibus pārēbant; nunc prīncipēs eōs regunt, et per factiōnēs et studia prīncipum populī in partēs dīviduntur.
contrā gentēs validissimās nihil nōbīs Rōmānīs ūtilius est quam hoc: dē rē commūnī nōn simul cōnsulunt. rārō duae aut trēs cīvitātēs conveniunt et commūne perīculum simul prōpulsant. ita singulī pugnant, ūniversī vincuntur.
caelum crēbrīs imbribus et nebulīs foedum est, sed frīgus asperum nōn est. diēs longiōrēs sunt quam in nostrā parte orbis. nox clāra est, et in extrēmā parte Britanniae brevis; itaque fīnis lūcis et initium paene simul veniunt.
hominēs etiam dīcunt: "sī nūbēs nōn obstant, fulgor sōlis per noctem vidētur; sōl nōn occidit et exsurgit, sed trānsit." causa, ut vidētur, haec est: extrēmae terrae plānae sunt, et umbra eārum humilis est; itaque tenebrās nōn ad caelum tollit, et nox īnfrā caelum et sīdera cadit.
praeter oleam et vītem et cētera quae in terrīs calidiōribus nāscī solent, solum frūgēs patitur et multās segetēs fert. frūgēs tardē mātūrēscunt, sed celeriter ē terrā surgunt. utriusque reī eadem causa est: multus ūmor terrārum et caelī.
Britannia aurum et argentum et alia metalla fert, praemium victōriae. Ōceanus quoque margarīta gignit, sed fusca et līventia. quīdam putant: "eī quī margarīta legunt artem nōn habent. nam in marī Rubrō margarīta vīva ē saxīs āvelluntur; in Britanniā sōlum colliguntur, ubi mare ea in lītus expulit." ego tamen facilius crēdō: margarītīs nātūra bona deest, nōn nōbīs avāritia.
Tier 3
in pedite rōbur [est]; quaedam nātiōnēs et currū proeliantur.
honestior [est] aurīga, clientēs prōpugnant.
ōlim rēgibus pārēbant, nunc per prīncipēs factiōnibus et studiīs dīstrahuntur.
nec aliud adversus validissimās gentēs prō nōbīs ūtilius [est] quam quod in commūne nōn cōnsulunt.
rārus [est] duābus tribusve cīvitātibus ad prōpulsandum commūne perīculum conventus: ita singulī pugnant, ūniversī vincuntur.
caelum crēbrīs imbribus ac nebulīs foedum [est]; asperitās frīgorum abest.
diērum spatia ultrā nostrī orbis mēnsūram [sunt]; nox clāra et extrēmā Britanniae parte brevis [est], ut fīnem atque initium lūcis exiguō discrīmine internōscās.
quod sī nūbēs nōn officiant, [hominēs] adfirmant sōlis fulgōrem per noctem aspicī, nec occidere et exsurgere, sed trānsīre.
scīlicet extrēma et plāna terrārum humilī umbrā tenebrās nōn ērigunt, īnfrāque caelum et sīdera nox cadit.
solum, praeter oleam vītemque et cētera calidiōribus terrīs orīrī suēta, patiēns frūgum [est], ⟨segetum⟩ fēcundum: tardē mītēscunt, cito prōveniunt; eademque utriusque reī causa [est], multus ūmor terrārum caelīque.
fert Britannia aurum et argentum et alia metalla, pretium victōriae.
gignit et Ōceanus margarīta, sed subfusca ac līventia.
quīdam arbitrantur artem abesse legentibus; nam in rubrō marī vīva ac spīrantia saxīs āvellī [cōnstat], in Britanniā, prout expulsa sint, colligī:
ego facilius crēdiderim nātūram margarītīs dēesse quam nōbīs avāritiam [dēesse].
Liber Ipse
in pedite rōbur; quaedam nātiōnēs et currū proeliantur. honestior aurīga, clientēs prōpugnant. ōlim rēgibus pārēbant, nunc per prīncipēs factiōnibus et studiīs dīstrahuntur. nec aliud adversus validissimās gentēs prō nōbīs ūtilius quam quod in commūne nōn cōnsulunt. rārus duābus tribusve cīvitātibus ad prōpulsandum commūne perīculum conventus: ita singulī pugnant, ūniversī vincuntur. caelum crēbrīs imbribus ac nebulīs foedum; asperitās frīgorum abest. diērum spatia ultrā nostrī orbis mēnsūram; nox clāra et extrēmā Britanniae parte brevis, ut fīnem atque initium lūcis exiguō discrīmine internōscās. quod sī nūbēs nōn officiant, aspicī per noctem sōlis fulgōrem, nec occidere et exsurgere, sed trānsīre adfirmant. scīlicet extrēma et plāna terrārum humilī umbrā nōn ērigunt tenebrās, īnfrāque caelum et sīdera nox cadit. solum praeter oleam vītemque et cētera calidiōribus terrīs orīrī suēta patiēns frūgum, ⟨segetum⟩ fēcundum: tardē mītēscunt, cito prōveniunt; eademque utriusque reī causa, multus ūmor terrārum caelīque. fert Britannia aurum et argentum et alia metalla, pretium victōriae. gignit et Ōceanus margarīta, sed subfusca ac līventia. quīdam artem abesse legentibus arbitrantur; nam in rubrō marī vīva ac spīrantia saxīs āvellī, in Britanniā, prout expulsa sint, colligī: ego facilius crēdiderim nātūram margarītīs dēesse quam nōbīs avāritiam.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.
