P. Cornelius Tacitus, Agricola 11
Tacitus turns from the island to its peoples and asks where the first Britons came from. He compares the Caledonians, the Silures of south Wales and the Britons nearest Gaul with the Germanic peoples, the Iberians of Spain and the Gauls, touches on the rites of the Druids, and sets the Britons conquered since the Roman invasion of 43 CE beside those still free.
Tier 1
quī hominēs prīmī in Britanniā habitābant? semperne in īnsulā erant, an ex aliīs terrīs trāns mare vēnērunt? hoc nōn bene scīmus, ut saepe apud barbarōs. sed corpora Britannōrum nōn eadem sunt, et ex corporibus aliquid intellegere possumus.
in Calēdoniā hominēs comās rutilās et magna membra habent. itaque putāmus: "hī hominēs ōlim ex Germāniā vēnērunt." Silūrēs autem vultūs fuscōs et comās plērumque tortās habent. et Hispānia trāns mare contrā eōs est. itaque putāmus: "hominēs ex Hispāniā ōlim mare trānsiērunt et in hīs locīs habitāre coepērunt."
aliī Britannī prope Galliam habitant. hī Gallīs similēs sunt. cūr similēs sunt? fortasse quia ex eādem gente sunt. fortasse quia caelum idem est: nam ibi Britannia et Gallia inter sē appropinquant, et idem caelum similia corpora facit.
sed nunc omnia simul spectāmus. ego putō: "Gallī hanc īnsulam vīcīnam ōlim occupāvērunt." nam Britannī et Gallī eadem sacra et eandem superstitiōnem habent. lingua quoque eōrum nōn multum dīversa est. ambō populī prīmō perīcula audācter quaerunt; deinde perīcula adsunt, et tum timent et fugiunt.
Britannī tamen ferōciōrēs sunt quam Gallī. cūr? quia Britannī longam pācem nōndum habuērunt, et pāx hominēs mollēs facit. nam Gallī quoque ōlim in bellō fortēs erant; ita audīvimus. sed posteā Gallī in ōtiō vīvēbant et pigrī fīēbant. virtūtem āmīsērunt, et lībertātem quoque āmīsērunt. Rōmānī quōsdam Britannōs ōlim vīcērunt, et hī Britannī nunc quoque pigrī sunt. cēterī Britannī etiam nunc ferōcēs sunt, sīcut Gallī ōlim erant.
Tier 2
quī hominēs prīmī Britanniam incoluērunt? utrum in ipsā īnsulā nātī sunt, an trāns mare advectī? hoc nōn satis cognitum est, ut saepe apud barbarōs. corpora tamen eōrum varia sunt, et ex hāc rē argūmenta capere possumus.
nam eī quī Calēdoniam habitant comās rutilās et magnōs artūs habent, et haec Germānicam orīginem ostendunt. Silūrēs autem vultūs colōrātōs et crīnēs plērumque tortōs habent, et Hispānia contrā eōs posita est. haec nōbīs persuādent: Hibērī antīquī ex Hispāniā mare trāiēcērunt et hās sēdēs occupāvērunt.
eī autem quī Gallīs proximī sunt, Gallīs etiam similēs sunt. cūr? fortasse quia vīs orīginis adhūc manet; fortasse quia caelum idem est, nam ibi terrae prōcurrunt et inter sē appropinquant, et caelum corporibus habitum dat.
sed sī dē tōtā rē iūdicāmus, hoc crēdibile est: Gallī vīcīnam īnsulam occupāvērunt. in Britanniā enim eadem sacra et eandem superstitiōnem Gallōrum invenīre potes. sermō quoque nōn multum dīversus est. eādem audāciā perīcula quaerunt, et ubi perīcula vēnērunt, eādem formīdine ea fugiunt.
Britannī tamen plūs ferōciae ostendunt, quia longa pāx eōs nōndum ēmollīvit. nam audīvimus: Gallī quoque ōlim in bellīs flōruērunt. mox tamen cum ōtiō segnitia intrāvit, et Gallī virtūtem simul cum lībertāte āmīsērunt. idem accidit Britannīs quī ōlim ā Rōmānīs victī sunt; cēterī tamen etiam nunc tālēs sunt quālēs Gallī ōlim fuērunt.
Tier 3
cēterum quī mortālēs initiō Britanniam coluerint, indigenae an advectī, ut inter barbarōs, parum compertum [est].
habitūs corporum variī [sunt], atque ex eō argūmenta [petuntur].
namque rutilae comae Calēdoniam habitantium, magnī artūs Germānicam orīginem adsevērant;
colōrātī vultūs Silūrum, tortī plērumque crīnēs, et Hispānia contrā posita fidem faciunt Hibērōs veterēs trāiēcisse eāsque sēdēs occupāsse;
proximī Gallīs et similēs sunt, seu orīginis vī dūrante, seu, terrīs in dīversa prōcurrentibus, positiō caelī corporibus habitum dedit.
in ūniversum tamen aestimantī crēdibile est Gallōs vīcīnam īnsulam occupāsse.
eōrum sacra dēprehendās ⟨ac⟩ superstitiōnum persuāsiōnem; sermō haud multum dīversus [est]; in dēposcendīs perīculīs eadem audācia [est] et, ubi advēnēre, in dētrectandīs eadem formīdō [est].
plūs tamen ferōciae Britannī praeferunt, ut quōs nōndum longa pāx ēmollierit.
nam Gallōs quoque in bellīs flōruisse accēpimus; mox segnitia cum ōtiō intrāvit, āmissā virtūte pariter ac lībertāte.
quod Britannōrum ōlim victīs ēvenit: cēterī [Britannī] manent quālēs Gallī fuērunt.
Liber Ipse
cēterum Britanniam quī mortālēs initiō coluerint, indigenae an advectī, ut inter barbarōs, parum compertum. habitūs corporum variī atque ex eō argūmenta. namque rutilae Calēdoniam habitantium comae, magnī artūs Germānicam orīginem adsevērant; Silūrum colōrātī vultūs, tortī plērumque crīnēs et posita contrā Hispānia Hibērōs veterēs trāiēcisse eāsque sēdēs occupāsse fidem faciunt; proximī Gallīs et similēs sunt, seu dūrante orīginis vī, seu prōcurrentibus in dīversa terrīs positiō caelī corporibus habitum dedit. in ūniversum tamen aestimantī Gallōs vīcīnam īnsulam occupāsse crēdibile est. eōrum sacra dēprehendās ⟨ac⟩ superstitiōnum persuāsiōnem; sermō haud multum dīversus, in dēposcendīs perīculīs eadem audācia et, ubi advēnēre, in dētrectandīs eadem formīdō. plūs tamen ferōciae Britannī praeferunt, ut quōs nōndum longa pāx ēmollierit. nam Gallōs quoque in bellīs flōruisse accēpimus; mox segnitia cum ōtiō intrāvit, āmissā virtūte pariter ac lībertāte. quod Britannōrum ōlim victīs ēvenit: cēterī manent quālēs Gallī fuērunt.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.
