P. Cornelius Tacitus, Agricola 10
The account of Agricola's life pauses for a description of Britain, beginning with its position, its shape and the sea around it. The earlier writers Livy and Fabius Rusticus are named, along with Caledonia, the Orkney islands (the Orcades) and Thule.
Tier 1
multī scrīptōrēs dē Britanniā scrīpsērunt. dē terrā et dē populīs eius scrīpsērunt. nunc ego quoque dē Britanniā scrībō. cūr? nōn quod melior scrīptor sum, sed quod Rōmānī tum prīmum tōtam Britanniam vīcērunt. ubi enim Agricola Britanniam regēbat, Rōmānī tōtam īnsulam vīcērunt. aliī scrīptōrēs multa nōn sciēbant, sed pulchrē scrībēbant. ego rēs vērās nārrō.
inter omnēs īnsulās quās Rōmānī cognōvērunt, Britannia maxima est. ad orientem Germānia est, ad occidentem Hispānia. ad merīdiem Gallia est, et Gallī Britanniam vidēre possunt. ad septentriōnēs nūlla terra est, sed mare magnum et apertum. hoc mare lītora Britanniae pulsat.
duo scrīptōrēs, Līvius et Fabius Rūsticus, dē fōrmā Britanniae scrīpsērunt. Līvius scrīptor antīquus erat, Fabius Rūsticus scrīptor novus. ambō dīxērunt: "Britannia est sīcut scūtum oblongum aut sīcut bipennis." et vērē haec est fōrma Britanniae, sed nōn Calēdoniae. Calēdonia est pars Britanniae ad septentriōnēs. hominēs tamen putābant: "tōta Britannia hanc fōrmam habet." sed in Calēdoniā multae terrae longē in mare prōcurrunt. ad extrēmum lītus hae terrae tenuēs fīunt, sīcut cuneus.
ubi Agricola Britanniam regēbat, classis Rōmāna prīmum circum hoc lītus ultimī maris nāvigāvit. tum omnēs cognōvērunt: Britannia est īnsula. classis etiam aliās īnsulās invēnit. hae īnsulae anteā ignōtae erant. eās Orcadas vocant. Rōmānī eās vīcērunt. Rōmānī quoque Thūlēn procul vīdērunt, sed in terram nōn exiērunt. nam Agricola nautīs dīxerat: "Thūlēn spectāte, sed nōlīte in terram exīre." et hiems veniēbat.
nautae dīcunt: "ibi mare tardum et grave est. nautīs rēmīs nāvigāre difficile est. etiam ventī mare nōn facile movent." cūr? ego putō: ibi paucae terrae et paucī montēs sunt, et terrae montēsque tempestātēs faciunt. et mare ibi altum et magnum est, itaque tardē movētur.
dē Ōceanō et dē aestū multī scrīptōrēs iam scrīpsērunt. ego dē hīs rēbus nōn scrībō. sed hoc ūnum dīcō: ibi mare quasi rēx est. nusquam mare lātius regit. multī cursūs aquae hūc et illūc eunt. mare nōn sōlum ad lītus venit et abit, sed longē in terram intrat. etiam inter collēs et montēs intrat, quasi in regnum suum.
Tier 2
dē Britanniā, dē locō eius et dē populīs, multī scrīptōrēs iam scrīpsērunt. ego quoque dē hīs rēbus scrībam, nōn quia cum illīs dē dīligentiā aut ingeniō certāre volō, sed quia tum prīmum, sub Agricolā, tōta Britannia victa est. priōrēs scrīptōrēs multa nōndum cognōverant, et ea ēloquentiā ōrnāvērunt; ego vērō rēs vērās nārrābō.
Britannia est maxima īnsulārum quās Rōmānī cognōvērunt. ad orientem Germāniae opposita est, ad occidentem Hispāniae; ad merīdiem etiam ā Gallīs vidētur. ad septentriōnēs autem nūllae terrae contrā eam sunt, sed mare vastum et apertum lītora eius pulsat.
Līvius, ēloquentissimus scrīptor antīquus, et Fabius Rūsticus, ēloquentissimus scrīptor novus, fōrmam tōtīus Britanniae cum scūtō oblongō aut cum bipennī comparāvērunt. et haec est fōrma Britanniae citrā Calēdoniam; itaque hominēs putābant: "tōta īnsula hanc fōrmam habet." sed sī quis ultrā prōgreditur, ingēns et ēnorme spatium terrārum invenit. hae terrae longē prōcurrunt, et ad extrēmum lītus quasi in cuneum tenuēs fīunt.
sub Agricolā classis Rōmāna tum prīmum circum hanc ōram ultimī maris nāvigāvit, et tum omnēs cognōvērunt: Britannia īnsula est. simul classis aliās īnsulās invēnit et vīcit, quae ūsque ad id tempus ignōtae erant; eās Orcadas vocant. Thūlē quoque procul vīsa est, sed nautae nōn longius īvērunt: nam Agricola eōs sōlum hūc īre iusserat, et hiems appropinquābat.
sed nautae dīcunt: "mare ibi pigrum est et rēmigantibus grave, et nē ventīs quidem tam facile tollitur quam alia maria." causa, ut ego crēdō, haec est: ibi paucae terrae et paucī montēs sunt, quī tempestātēs faciunt; praetereā magna mōlēs maris altī et continuī tardius movētur.
nātūram Ōceanī et aestūs nōn quaerō, nam hoc nōn est opus huius librī, et multī dē eā rē iam scrīpsērunt. hoc ūnum addō: nusquam mare lātius regnat. multī cursūs aquae hūc et illūc eunt. et mare nōn sōlum ad lītus accēdit et recēdit, sed penitus in terram intrat et eam circumdat; etiam inter iuga et montēs intrat, quasi in regnō suō.
Tier 3
Britanniae situm populōsque, multīs scrīptōribus memorātōs, nōn in comparātiōnem cūrae ingeniīve referam, sed quia tum prīmum perdomita est.
ita [ea] quae priōrēs, nōndum comperta, ēloquentiā percoluēre, rērum fidē trādentur.
Britannia, maxima īnsulārum quās Rōmāna nōtitia complectitur, spatiō ac caelō in orientem Germāniae, in occidentem Hispāniae obtenditur; Gallīs in merīdiem etiam īnspicitur.
septentriōnālia eius, nūllīs contrā terrīs, vastō atque apertō marī pulsantur.
Līvius veterum, Fabius Rūsticus recentium ēloquentissimī auctōrēs fōrmam tōtīus Britanniae oblongō scūtulō vel bipennī adsimulāvēre.
et ea faciēs est citrā Calēdoniam, unde et fāma in ūniversum [manāvit]: sed trānsgressīs inmēnsum et ēnorme spatium terrārum prōcurrentium, extrēmō iam lītore, velut in cuneum tenuātur.
Rōmāna classis, tunc prīmum hanc ōram novissimī maris circumvecta, Britanniam īnsulam esse adfirmāvit, ac simul īnsulās ad id tempus incognitās, quās Orcadas vocant, invēnit domuitque.
dispecta est et Thūlē, quia hāctenus iussum [erat], et hiems adpetēbat.
sed perhibent mare pigrum et grave rēmigantibus nē ventīs quidem perinde attollī, crēdō quod terrae montēsque, causa ac māteria tempestātum, rāriōrēs [sunt], et profunda mōlēs continuī maris tardius impellitur.
nātūram Ōceanī atque aestūs quaerere neque huius operis est, ac multī [eam] rettulēre: ūnum addiderim: nusquam lātius mare dominārī, multum flūminum hūc atque illūc ferre, nec lītore tenus adcrēscere aut resorbērī, sed penitus īnfluere atque ambīre, et iugīs etiam ac montibus īnserī velut in suō [regnō].
Liber Ipse
Britanniae situm populōsque multīs scrīptōribus memorātōs nōn in comparātiōnem cūrae ingeniīve referam, sed quia tum prīmum perdomita est. ita quae priōrēs nōndum comperta ēloquentiā percoluēre, rērum fidē trādentur. Britannia, īnsulārum quās Rōmāna nōtitia complectitur maxima, spatiō ac caelō in orientem Germāniae, in occidentem Hispāniae obtenditur, Gallīs in merīdiem etiam īnspicitur; septentriōnālia eius, nūllīs contrā terrīs, vastō atque apertō marī pulsantur. fōrmam tōtīus Britanniae Līvius veterum, Fabius Rūsticus recentium ēloquentissimī auctōrēs oblongō scūtulō vel bipennī adsimulāvēre. et est ea faciēs citrā Calēdoniam, unde et in ūniversum fāma: sed trānsgressīs inmēnsum et ēnorme spatium prōcurrentium extrēmō iam lītore terrārum velut in cuneum tenuātur. hanc ōram novissimī maris tunc prīmum Rōmāna classis circumvecta īnsulam esse Britanniam adfirmāvit, ac simul incognitās ad id tempus īnsulās, quās Orcadas vocant, invēnit domuitque. dispecta est et Thūlē, quia hāctenus iussum, et hiems adpetēbat. sed mare pigrum et grave rēmigantibus perhibent nē ventīs quidem perinde attollī, crēdō quod rāriōrēs terrae montēsque, causa ac māteria tempestātum, et profunda mōlēs continuī maris tardius impellitur. nātūram Ōceanī atque aestūs neque quaerere huius operis est, ac multī rettulēre: ūnum addiderim, nusquam lātius dominārī mare, multum flūminum hūc atque illūc ferre, nec lītore tenus adcrēscere aut resorbērī, sed īnfluere penitus atque ambīre, et iugīs etiam ac montibus īnserī velut in suō.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.
