P. Cornelius Tacitus, Agricola 3
Tacitus welcomes the reigns of Nerva and Trajan after fifteen years of silence under Domitian, explains why minds recover more slowly than they are crushed, and dedicates the book to his father-in-law Agricola.
Tier 1
nunc tandem animus noster redit. nova et beāta aetās incipit. anteā duae rēs simul esse nōn poterant: imperium prīncipis et lībertās. Nerva prīnceps hās rēs miscuit. nunc Trāiānus prīnceps est, et cotīdiē tempora meliōra facit. anteā Rōmānī tantum spērābant et deōs ōrābant. nunc nōn sōlum spērant, sed etiam sciunt: rēs pūblica tūta est.
sed remedia lenta sunt, mala celeria. sīc est nātūra hominum. corpus nostrum lentē crēscit, sed celeriter perit. ita etiam ingenia et studia: facile est ea opprimere, difficile est ea revocāre. nam inertia dulcis fit. prīmō hominēs inertiam nōn amābant, posteā eam amant.
per quīndecim annōs multī hominēs periērunt. aliī morbō aut senectūte periērunt, sed optimī virī saevitiā prīncipis periērunt. nōs paucī vīvimus, sed quīndecim annōs vītae perdidimus. aliī ex nōbīs iuvenēs erant, nunc senēs sunt. aliī senēs erant, nunc ad fīnem vītae prope vēnērunt. et per hōs annōs omnēs tacēbāmus. itaque ingenia lentē redeunt. hoc nōn mīrum est.
tamen posteā librum scrībere volō dē servitūte veterī et dē bonīs temporibus praesentibus. vōx mea nōn pulchra est, sed hoc nōn timeō. interim hunc librum scrībō in honōrem Agricolae, quī socer meus erat. hic liber pietātem meam ostendit. itaque hominēs eum aut laudābunt aut mihi ignōscent.
Tier 2
nunc dēmum animus redit. nam prīmō statim ortū beātissimī saeculī Nerva Caesar rēs ōlim dissociābilēs miscuit, prīncipātum et lībertātem. et Trāiānus cotīdiē fēlīcitātem temporum auget. sēcūritās pūblica nōn sōlum spem et vōtum habet, sed etiam fīdūciam et rōbur vōtī. tamen nātūrā īnfirmitātis hūmānae remedia tardiōra sunt quam mala.
corpora nostra lentē crēscunt, sed cito pereunt. sīc etiam ingenia et studia facilius opprimuntur quam revocantur. nam etiam ipsīus inertiae dulcēdō animum subit, et dēsidia, quae prīmō invīsa erat, postrēmō amātur.
per quīndecim annōs, grande spatium mortālis vītae, multī cāsibus fortuitīs periērunt, et optimus quisque saevitiā prīncipis periit. nōs paucī supersumus, et nōn sōlum aliōrum sed etiam nostrī superstitēs sumus. nam tot annī ē mediā vītā nostrā exēmptī sunt. per hōs annōs iuvenēs ad senectūtem, senēs prope ad fīnem vītae per silentium vēnimus. itaque nōn mīrum est, sī ingenia nostra lentē redeunt.
nōn tamen mē pigēbit, etiam rudī et inconditā vōce, memoriam priōris servitūtis et testimōnium praesentium bonōrum scrībere. interim hic liber honōrī Agricolae, socerī meī, dēstinātus est. pietātem meam ostendit; itaque aut laudābitur aut excūsābitur.
Tier 3
nunc dēmum redit animus; et quamquam prīmō statim ortū beātissimī saeculī Nerva Caesar rēs ōlim dissociābilēs, prīncipātum ac lībertātem, miscuerit, augeatque cotīdiē fēlīcitātem temporum Nerva Trāiānus, nec sēcūritās pūblica spem modo ac vōtum [concēperit], sed ipsīus vōtī fīdūciam ac rōbur adsumpserit, tamen nātūrā īnfirmitātis hūmānae remedia tardiōra sunt quam mala.
et ut corpora nostra lentē augēscunt, [sed] cito extinguuntur, sīc ingenia studiaque facilius oppresserīs quam revocāverīs: subit [animum] quippe etiam dulcēdō ipsīus inertiae, et dēsidia prīmō invīsa postrēmō amātur.
quid [mīrum est], sī per quīndecim annōs, grande spatium mortālis aevī, multī fortuitīs cāsibus [intercidērunt], prōmptissimus quisque saevitiā prīncipis intercidērunt, [nōs] paucī et, ut ita dīxerim, nōn modo aliōrum sed etiam nostrī superstitēs sumus, exēmptīs ē mediā vītā tot annīs, quibus iuvenēs ad senectūtem [vēnimus], senēs prope ad ipsōs terminōs exāctae aetātis per silentium vēnimus?
nōn tamen [mē] pigēbit vel inconditā ac rudī vōce memoriam priōris servitūtis ac testimōnium praesentium bonōrum composuisse.
hic interim liber, honōrī Agricolae socerī meī dēstinātus, professiōne pietātis aut laudātus erit aut excūsātus.
Liber Ipse
nunc dēmum redit animus; et quamquam prīmō statim beātissimī saeculī ortū Nerva Caesar rēs ōlim dissociābilēs miscuerit, prīncipātum ac lībertātem, augeatque cotīdiē fēlīcitātem temporum Nerva Trāiānus, nec spem modo ac vōtum sēcūritās pūblica, sed ipsīus vōtī fīdūciam ac rōbur adsumpserit, nātūrā tamen īnfirmitātis hūmānae tardiōra sunt remedia quam mala; et ut corpora nostra lentē augēscunt, cito extinguuntur, sīc ingenia studiaque oppresserīs facilius quam revocāverīs: subit quippe etiam ipsīus inertiae dulcēdō, et invīsa prīmō dēsidia postrēmō amātur. quid, sī per quīndecim annōs, grande mortālis aevī spatium, multī fortuitīs cāsibus, prōmptissimus quisque saevitiā prīncipis intercidērunt, paucī et, ut ita dīxerim, nōn modo aliōrum sed etiam nostrī superstitēs sumus, exēmptīs ē mediā vītā tot annīs, quibus iuvenēs ad senectūtem, senēs prope ad ipsōs exāctae aetātis terminōs per silentium vēnimus? nōn tamen pigēbit vel inconditā ac rudī vōce memoriam priōris servitūtis ac testimōnium praesentium bonōrum composuisse. hic interim liber honōrī Agricolae socerī meī dēstinātus, professiōne pietātis aut laudātus erit aut excūsātus.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.
