P. Cornelius Tacitus, Agricola 1
The preface to Tacitus's life of his father-in-law Gnaeus Julius Agricola, published in 98 CE. The chapter concerns the old Roman custom of recording the lives of famous men; two autobiographers of the late Republic, Rutilius Rufus and Aemilius Scaurus, are named.
Tier 1
Rōmānī antīquī dē clārīs virīs scrībēbant. facta et mōrēs eōrum nārrābant hominibus quī posteā vīvēbant. hic mōs vetus erat. nostra aetās suōs hominēs nōn multum cūrat. tamen nostra quoque aetās hunc mōrem servat, ubi magna et nōbilis virtūs vincit.
quid virtūs vincit? vitium. hoc vitium in omnibus cīvitātibus est, in parvīs et in magnīs. hominēs bonum nōn cognōscunt, et bonīs hominibus invident.
anteā facile erat magna facta agere. itaque optimī scrīptōrēs dē virtūte scrībēbant. grātiam nōn quaerēbant. glōriam nōn quaerēbant. praemium eōrum erat bona cōnscientia.
multī virī etiam dē vītā suā scrībēbant. hoc nōn erat superbum. illī virī bonī erant, et hoc sciēbant. Rutilius et Scaurus dē vītā suā scrīpsērunt. hominēs eīs crēdidērunt et eōs nōn reprehendērunt. ubi enim multae virtūtēs sunt, ibi hominēs virtūtēs maximē laudant.
nunc ego dē vītā virī mortuī scrībō. sed prīmum veniam petere dēbuī. sī quis mala tempora accūsat, veniam nōn petit. ego tempora nōn accūsō. ego vītam virī nārrō. tempora enim saeva erant et virtūtī inimīca.
Tier 2
antīquitus Rōmānī facta et mōrēs clārōrum virōrum posterīs trādēbant. nostra quoque aetās hunc veterem mōrem nōn omīsit, quamquam suōs hominēs parum cūrat. nam quotiēns magna et nōbilis virtūs vīcit vitium quod commūne est cīvitātibus parvīs et magnīs, nostra aetās hunc mōrem servāvit.
hoc autem vitium est ignōrantia rēctī et invidia: hominēs bonum nōn intellegunt, et ideō bonīs invident.
sed apud priōrēs facile erat facta memoriā digna agere, et via aperta erat. itaque optimus quisque scrīptor memoriam virtūtis trādēbat, nec grātiam nec glōriam quaerēbat. sōlum praemium eius erat bona cōnscientia.
multī etiam ipsī vītam suam nārrābant. nam, ut putābant, haec rēs nōn erat adrogantia, sed fīdūcia mōrum suōrum. Rutilius et Scaurus vītās suās nārrāvērunt, et hominēs eīs crēdidērunt nec eōs reprehendērunt. ita enim est: virtūtēs optimē aestimantur eīsdem temporibus quibus facillimē nāscuntur.
at nunc ego vītam virī mortuī nārrātūrus sum, et veniam petere dēbuī. sī quis tempora accūsat, veniam nōn petit. ego autem tempora nōn accūsō, sed vītam virī nārrō. tam saeva enim et tam inimīca virtūtibus erant tempora.
Tier 3
clārōrum virōrum facta mōrēsque posterīs trādere, [quod erat] antīquitus ūsitātum, nē nostrīs quidem temporibus aetās, quamquam incūriōsa suōrum [est], omīsit, quotiēns aliqua magna ac nōbilis virtūs vīcit ac supergressa est vitium parvīs magnīsque cīvitātibus commūne, ignōrantiam rēctī et invidiam.
sed apud priōrēs, ut agere digna memorātū prōnum magisque in apertō erat, ita celeberrimus quisque ingeniō ad prōdendam virtūtis memoriam dūcēbātur, sine grātiā aut ambitiōne, tantum pretiō bonae cōnscientiae.
ac plērīque ipsī suam vītam nārrāre fīdūciam potius mōrum quam adrogantiam [esse] arbitrātī sunt, nec id Rutiliō et Scaurō citrā fidem aut obtrectātiōnī fuit: adeō virtūtēs optimē aestimantur īsdem temporibus quibus facillimē gignuntur.
at nunc mihi, vītam dēfūnctī hominis nārrātūrō, veniā opus fuit, quam [veniam] nōn petīssem, [sī] incūsātūrus [essem]: tam saeva et īnfesta virtūtibus [erant] tempora.
Liber Ipse
clārōrum virōrum facta mōrēsque posterīs trādere, antīquitus ūsitātum, nē nostrīs quidem temporibus quamquam incūriōsa suōrum aetās omīsit, quotiēns magna aliqua ac nōbilis virtūs vīcit ac supergressa est vitium parvīs magnīsque cīvitātibus commūne, ignōrantiam rēctī et invidiam. sed apud priōrēs ut agere digna memorātū prōnum magisque in apertō erat, ita celeberrimus quisque ingeniō ad prōdendam virtūtis memoriam sine grātiā aut ambitiōne bonae tantum cōnscientiae pretiō dūcēbātur. ac plērīque suam ipsī vītam nārrāre fīdūciam potius mōrum quam adrogantiam arbitrātī sunt, nec id Rutiliō et Scaurō citrā fidem aut obtrectātiōnī fuit: adeō virtūtēs īsdem temporibus optimē aestimantur, quibus facillimē gignuntur. at nunc nārrātūrō mihi vītam dēfūnctī hominis veniā opus fuit, quam nōn petīssem incūsātūrus: tam saeva et īnfesta virtūtibus tempora.
Latin text: Cynthia Damon (ed.), Tacitus: Agricola, Dickinson College Commentaries, 2016, CC BY-SA 3.0. Tiers 1, 2 and 3 are adapted from it and shared under the same license.
