post mortem Crassī et Jūliae, prīmum triumvirātum solūtum erat. Pompeius senātuī sē iūnxerat; Caesar in Galliā victōriās multās rettulerat. inter duōs virōs nōn iam amīcitia, sed timor mūtuus erat. Pompeius timēbat nē Caesar, ex Galliā cum exercitū revertēns, Rōmam ipsam occupāret; Caesar timēbat nē, sī sōlus sine exercitū in urbem revertisset, ab inimīcīs damnārētur.

annō 705 AUC (49 BCE) Kalendīs Iānuāriīs senātus, in quō multī inimīcī Caesaris erant, postulāvit ut Caesar exercitum dīmitteret. Caesar respondit: "hoc faciam, sī Pompeius idem faciet." sed senātus eī nōn cessit. paucīs diēbus post, senātus Caesarem hostem pūblicum dēclārāvit.

Caesar tum cum legiōne tertiā decimā ad parvum flūmen Rubicōnem, fīnem prōvinciae et Italiae, vēnit. ibi paulīsper dubitāvit. tandem flūmen trānsiit; sīc bellum cīvīle incēpit. Pompeius autem in Italiā parātus nōn erat. ōlim dīxerat sē mīlitēs in Italiā facile colligere posse, sed nunc Caesar tam celeriter veniēbat ut Pompeius cum multīs senātōribus Rōmā fugere cōgerētur.

Caesar per Italiam iter fēcit. multa oppida sē eī sine pugnā dēdidērunt. apud Corfīnium Lūcius Domitius Ahēnobarbus, dux Pompeiānōrum, resistere temptāvit, sed mīlitēs eius eum trādidērunt. Caesar tum rem mīrābilem fēcit: omnēs hostēs suōs līberōs dīmīsit. haec "clēmentia Caesaris" facta est et multōs Italōs Caesarī conciliāvit. nōn enim, sīcut Sulla et Marius, cīvēs Rōmānōs occīdēbat.

Pompeius tum ad Brundisium fūgit et inde cum exercitū suō trāns mare Hadriāticum in Graeciam trānsiit. ibi novum exercitum parāre cōnstituit. Caesar autem, quī nāvēs satis nōn habēbat, Pompeium statim sequī nōn potuit.

itaque Caesar ad Hispāniam iter vertit. ibi septem legiōnēs Pompeiī erant. dīcēbat Caesar: "ad exercitum sine duce eō, deinde ad ducem sine exercitū." apud Īlerdam Pompeiānōs ūnā aestāte sōlā vīcit. tum Rōmam revertit, et per ūndecim diēs dictātor fuit. comitia tenuit et sē ipsum cōnsulem creāvit.

annō proximō (48 BCE) Caesar cum septem legiōnibus trāns mare Hadriāticum nāvigāvit. Pompeius autem multō plūrēs mīlitēs et nāvēs multō plūrēs habēbat. Caesar Pompeium apud Dyrrhachium obsidēre temptāvit, sed Pompeius eum ē locō expulit. Caesar ergō in Thessaliam sē recēpit; Pompeius eum secūtus est.

apud Pharsālum duo exercitūs convēnērunt. Pompeius multō plūrēs mīlitēs habēbat quam Caesar; equitēs eius septiēs plūrēs erant. Pompeius cōnsilium cēperat: equitēs suōs in latus dextrum Caesaris immittere et exercitum eius circumvenīre. sed Caesar hoc cōnsilium prōvīderat. quartam aciem ex veterānīs occultē parāverat. cum equitēs Pompeiānī appropinquāvissent, hī veterānī subitō surrēxērunt et hostēs in faciēs ipsās percussērunt. equitēs Pompeiānī fūgērunt. tum Caesar tōtum exercitum Pompeī superāvit.

Pompeius ex aciē fūgit. spērābat in Aegyptō refugium reperīre, quod Ptolemaeus rēx fīlius amīcī suī erat. sed cōnsiliāriī rēgis Pompeium timēbant et Caesarī placēre cupiēbant. cum Pompeius ē nāve in lītus dēscenderet, ab eīs interfectus est. caput eius servāvērunt et posteā Caesarī obtulērunt.

cum Caesar in Aegyptum vēnisset et caput inimīcī suī accēpisset, nōn laetātus est. fertur enim lacrimās fūdisse. quamquam Pompeius eum ad bellum coēgerat, Caesar tamen eum aliquandō socium et generum suum habuerat. sīc bellum inter duōs maximōs ducēs Rōmānōs fīnem habuit. Pompeius mortuus erat; Caesar dominus Rōmae factus erat. sed bellum cīvīle ipsum nōndum fīnītum erat: reliquī Pompeiānī in Āfricā et in Hispāniā etiam multōs annōs Caesarī resistēbant.