annō 694 AUC (60 BCE) trēs virī potentissimī Rōmae, Gnaeus Pompeius Magnus et Marcus Licinius Crassus et Gāius Jūlius Caesar, societātem prīvātam inter sē fēcērunt. haec societās "prīmum triumvirātum" hodiē vocātur, quamquam Rōmānī ipsī hōc nōmine nōn ūtēbantur. nōn enim erat magistrātus pūblicus nec lēge cōnstitūtus, sed pactum sēcrētum inter trēs amīcōs.

cūr autem hī trēs virī societātem fēcērunt? quisque suam causam habēbat. Pompeius ex Oriente cum magnā glōriā revertēbatur. mīlitēs eius praemia merēbantur; Pompeius autem agrōs eīs dare cupiēbat. praetereā cupiēbat senātum omnia, quae in Oriente cōnstituerat, cōnfirmāre. sed senātōrēs, cum Catō eōs dūceret, lēgēs prō Pompeiō ferre nōlēbant.

Crassus, dīvitissimus vir Rōmae, etiam suās causās habēbat. amīcī eius, virī equestrēs, magnam pecūniam in vectīgālibus Asiae āmīserant et auxilium senātūs petēbant. sed senātus eīs quoque resistēbat.

Caesar dēnique ē Hispāniā revertēbatur, ubi propraetor fuerat. duās rēs simul cupiēbat: cōnsulātum et triumphum. sed senātus eī dīxit alterum tantum permittī posse. Caesar igitur triumphō renūntiāvit et cōnsulātum petēbat, sed sciēbat senātum sē cōnsulem creārī nōlle.

itaque trēs virī, quī singulī senātuī resistere nōn poterant, vīrēs suās coniūnxērunt. Caesar prīmus Pompeium et Crassum, quī inter sē inimīcī fuerant, in concordiam redūxit. trēs virī tum hoc pactum fēcērunt: Caesar cōnsulātum petet, et Pompeius et Crassus eum omnibus opibus suīs adiuvābunt; deinde Caesar, cōnsul factus, lēgēs prō ambōbus feret.

annō proximō (59 BCE) Caesar cōnsul factus est. tum, sīcut prōmīserat, lēgem agrāriam prō mīlitibus Pompeiī tulit, et alteram lēgem prō equitibus Crassī. cōnsul alter, Mārcus Calpurnius Bibulus, hīs lēgibus restitit, sed Caesar tantā vī ūsus est ut Bibulus domī manēret et nihil agere posset. iocābantur tum Rōmānī duōs cōnsulēs eō annō fuisse: "Jūlium et Caesarem."

ad amīcitiam firmandam, Pompeius Jūliam, fīliam Caesaris, in mātrimōnium dūxit. quamquam Pompeius multō senior erat, hī coniugēs vērē inter sē amāvērunt. eōdem annō senātus, lēge Vātīniā, Caesarī prōvinciās Galliam Cisalpīnam et Illyricum in quīnque annōs dedit; mox etiam Gallia Trānsalpīna addita est.

annō 698 AUC (56 BCE) trēs virī apud Lūcam, oppidum in Galliā Cisalpīnā, convēnērunt. ibi pactum suum renovāvērunt. hoc novum pactum cōnstituit: Pompeius et Crassus cōnsulēs sequentī annō erunt; deinde Pompeius prōvinciam Hispāniae, Crassus Syriam recipiet; Caesarī imperium in Galliā in quīnque aliōs annōs prōrogābitur. sīc trēs virī rem pūblicam inter sē dīvīsērunt.

sed haec amīcitia diū nōn mānsit. annō 700 AUC (54 BCE) Jūlia in partū mortua est, et vinculum inter Pompeium et Caesarem frāctum est. annō proximō Crassus, dum bellum contrā Parthōs in Syriā gerit, apud Carrhās interfectus est. nunc nec uxor nec tertius socius inter Pompeium et Caesarem stābat.

Pompeius senātuī paulātim sē iūnxit; Caesar in Galliā exercitum suum auxit et magnās victōriās rettulit. mox bellum cīvīle inter eōs ortum est. sīc societās illa, quae Rōmānōrum rem pūblicam septem annōs rēxerat, fīnem habuit. trēs virī potentēs lēgēs senātūs neglēxerant et inter sē rem pūblicam dīvīserant; haec rēs viam aliīs ducibus mōnstrāvit, quī posteā similia faciēbant.