Gāius Jūlius Caesar annō 654 AUC (100 BCE) Rōmae nātus est. familia Jūlia inter antīquissimās gentēs Rōmae erat, et Jūliī sē ab Aenēā et ā deā Venere oriundōs esse dīcēbant. pater Caesaris praetor fuerat; māter Aurēlia fēmina nōbilis erat. amita autem Caesaris, altera Jūlia, uxor Gāī Mariī fuerat. sīc Caesar ab adulēscentiā cum partibus populāribus iūnctus erat.

cum Sulla in urbem rediisset et inimīcōs suōs prōscrīpsisset, etiam iuvenī Caesarī perīculum erat. Sulla enim cōgēbat Caesarem repudiāre Cornēliam uxōrem, fīliam Cornēliī Cinnae quī Sullae inimīcus fuerat. Caesar autem hoc facere recūsāvit. ē Rōmā fūgit et per multōs mēnsēs latitābat. tandem amīcī mātris Sullam ōrāvērunt ut Caesarī ignōsceret. Sulla, quamquam vix persuāsus, dīxisse fertur: "in istō puerō multī Mariī sunt." Caesar tum in Asiam discessit et ibi mīlitāvit; corōnam cīvicam, quae erat magnum praemium fortitūdinis, accēpit.

post mortem Sullae Caesar in Italiam revertit. sed in itinere cēperunt eum pīrātae. illī vīgintī talenta postulābant; Caesar autem rīsit et dīxit sē plūris esse, et iussit eōs quīnquāgintā talenta postulāre. dum pīrātae pecūniam exspectābant, Caesar inter eōs lūdēbat et eīs dīcēbat: "vōs omnēs in crucem aliquandō tollam." pīrātae rīdēbant et eum iocārī putābant. sed postquam pecūnia data est et Caesar līberātus est, statim classem collēgit, pīrātās cēpit, et omnēs in crucem sustulit, sīcut prōmīserat.

Rōmae Caesar gradātim per omnēs magistrātūs ascendit. annō 691 AUC (63 BCE) pontifex maximus factus est. hoc summum sacerdōtium erat in cīvitāte Rōmānā, et Caesar adhūc iuvenis erat. posteā praetor factus est, et tum prōvinciam Hispāniae Ulteriōris rēxit. in Hispāniā Caesar prīmum dux mīlitāris fuit; Lūsītānōs vīcit et magnam pecūniam et fāmam mīlitārem rettulit.

cum Rōmam revertisset, Caesar cum Pompeiō et Crassō societātem prīvātam fēcit, quae "prīmum triumvirātum" hodiē vocātur. annō 695 AUC (59 BCE) cōnsul factus est. post cōnsulātum, senātus eī prōvinciās Galliam Cisalpīnam et Illyricum dedit; mox etiam Gallia Trānsalpīna addita est.

ex hīs prōvinciīs Caesar bellum in Galliam intulit. annō 696 AUC (58 BCE) prīmum cum Helvētiīs pugnāvit, quī ē fīnibus suīs ēmigrāre et per Galliam iter facere cōnābantur. Caesar eōs prope Bibracte vīcit et in fīnēs suōs redīre coēgit. eōdem annō Ariovistum, rēgem Germānōrum, quī Rhēnum trānsierat et Gallōs vexābat, ex Galliā expulit. annō proximō Belgās, quī inter omnēs Gallōs fortissimī erant, multīs proeliīs superāvit.

deinde Caesar etiam alia mīrābilia fēcit. pontem in Rhēnō flūmine aedificāvit et exercitum suum in Germāniam dūxit, ut Germānīs metum potestātis Rōmānae faceret. bis classem trāns mare in Britanniam dūxit; nēmō anteā Rōmānōrum hoc temptāverat. Britannī ferōcēs erant, sed Caesar nōn diū ibi mānsit.

annō 702 AUC (52 BCE) omnēs Gallī sub ūnō duce, Vercingetorīge, contrā Rōmānōs cōnsēnsērunt. Vercingetorīx callidus dux erat et Caesarem prīmō apud Gergoviam vīcit. sed Caesar postrēmō Vercingetorīgem in oppidō Alesiā obsēdit. Vercingetorīx exercitum auxiliārem ex omnī Galliā exspectābat. cum hic exercitus vēnisset, Caesarī duō hostium exercitūs simul īnstābant: ūnus intrā oppidum, alter extrā. Caesar duōs mūrōs aedificāverat, alterum contrā oppidum, alterum contrā auxilium. utrumque exercitum vīcit, et Vercingetorīx sē Caesarī dēdidit. hoc proelium fīnem Galliae lībertātis fuit.

per haec bella Caesar ipse "Commentāriōs dē bellō Gallicō" scrīpsit. in hīs librīs nōn sōlum bellum nārrāvit sed etiam mōrēs Gallōrum et Germānōrum dēscrīpsit. hī librī etiam hodiē leguntur, et inter optima opera linguae Latīnae numerantur.

dum Caesar in Galliā pugnat, Crassus apud Carrhās in Asiā perierat, et Jūlia, fīlia Caesaris et uxor Pompeiī, mortua erat. vinculum inter Caesarem et Pompeium frāctum erat. senātus, quī Pompeiō favēbat, Caesarem iussit exercitum dīmittere et in urbem redīre. Caesar autem sciēbat inimīcōs sē damnātūrōs esse.

itaque annō 705 AUC (49 BCE) Caesar cum legiōne suā ad parvum flūmen Rubicōnem vēnit, quod fīnis erat prōvinciae et Italiae ipsīus. ibi diū dubitāvit. tandem flūmen trānsiit et, ut fertur, dīxit: "ālea iacta est." sīc bellum cīvīle incēpit.

bellum erat breve sed magnum. Pompeius ex Italiā in Graeciam fūgit; Caesar eum secūtus est. annō 706 AUC (48 BCE) duo exercitūs apud Pharsālum in Graeciā convēnērunt. quamquam Pompeius plūrēs mīlitēs habēbat, Caesar veterānōs perītōs ex Galliā habēbat. Caesar victor fuit. Pompeius in Aegyptum fūgit, sed ibi interfectus est. Caesar dominus Rōmae factus erat.